دانستيم مخاطب شعر، با دريافت
تصوير، آن را در ذهن خويش مجسّم مي ند و
هر قدر در اين تجسّم موفق تر باشد، بهره
بيشتري از آن خواهد برد. امّا قدرت ذهني
انسان در احضار اشياء محدود است، يعني
ما در آن واحد نمي توانيم چيزهاي
بسياري را در ذهن بازسازي نيم.
بنابراين انتظار مي رود ه ميزان ترام
تصويرها در ي شعر، در حد معقولي باشد.
اگر آنها چنان مترام باشند ه مزاحم
يديگر شوند، تأثير جمعي شان به نحو
قابل ملاحظه اي اهش مي يابد دانستيم
اين بيت بيدل را ببينيد: شعله ادراك، خاكستر كلاه افتاده است
نيست غير از بال قمري پنبه ميناي سرو
در اولين نظر، اين تصويرها را مي توان يافت:
تشبيه ادراك به شعله
تشبيه خاكستر به كلاه
تشبيه سرو به ميناي شراب
تشبيه بال قمري به پنبه سر مينا (يا در حقيقت درپوش پنبه اي آن)
و با نظري دقيق تر، در مي يابيم
ه اين دو مصراع، ي مدعا مثل پديد آورده
اند و در عمل شاعر دو تشبيه ديگر هم
انجام داده است و
تشبيه بال قمري به خاكستر
تشبيه شراب به آتش
شاعر در مصراع نخست، ي مدعا را
بيان مي ند; "شعله ادرا، در نهايت به
خاستر مي رسد يعني نهايت ادراهاي ما،
ناداني است." و در مصراع دوم، براي
اين مدعا، مثلي مي آورد: "همان گونه ه
بال قمري، پنبه اي مي شود براي ميناي
شراب ـ ه همان سرو باشد ـ و آن را از
جوشش باز مي دارد." خلاصه اين ه "همان
گونه ه پنبه، مانع جوشش و بيرون ريختن
شراب از شيشه مي شود، شعله ادرا نيز در
نهايت به خاستر خواهد رسيد شاعر
قرينه شاعر براي اثبات اين
مدعا، تشابه رنگ آتش و شراب از ي سو و
خاستر و پنبه از سويي ديگر است قرينه
گنجاندن شش تشبيه و ي مدعا مثل در ي
بيت، واقعاً اري استادانه است امّا
البته مخاطب نگون بخت هم ناچار خواهد
بود به همان مايه استادي به خرج دهد تا
تصوير را دريابد و بالاتر از دريافت،
در ذهن مجسّم ند. مي توان گفت شعر در اين
جا به تزاحم خيال دچار شده است
گنجاندن
|
