خون سالم با من آغاز مي شود

اطلاعاتي در مورد برنامه هاي ملي مربوط به انتقال ( خون سالم )

سلامت خون

سرويس انتقال خون ملي

کاهش موارد غيرضروري انتقال خون
استراتژي هاي سازمان بهداشت جهاني

اهداکنندگان کم خطر

استفاده باليني مناسب از خون

انتقال خون سالم

تجويز خون

چرا بايد خون اهدا کنيم

توصيه هاي غذايي مخصوص بيماران تالاسمي

سلامت خون

انتقال خون جزء‌ حياتي « سيستم تأمين کننده مراقبت هاي بهداشتي » هر کشور مي باشد که ممکن است يک مداخله درماني نجات بخش بوده ،‌يا بالعکس باعث بروز پيچيدگي هاي حاد يا مزمن شده ، خطر انتقال عفونت را ايجاد نمايد .

در آمار آرائه شده رسمي ، ۳ تا ۵ درصد از آلودگي HIV در سراسر دنيا از طريق انتقال خون و فرآورده هاي خوني آلوده مي باشد . تعداد بسيار بيشتري از گيرندگان فرآورده هاي خوني توسط ويروس هپاتيت B  و C  ، سيفليس و بيماري شاگاس آلوده مي شوند .

بيش از ۷۵ ميليون واحد خون هر ساله در سراسر جهان اهدا مي شود که بخش قابل ملاحظه اي از اين مقدار ، گيرنده هاي خون و فرآورده هاي خوني را در معرض خطر غيرضروري قرار مي دهند .

کمتر از ۴۰ درصد از موجودي خون در کشورهاي در حال توسعه از داوطلباني گرفته مي شود که فقط با انگيزه انساني خون خود را اهدا مي کنند . اين قشر به طور معناداري ، نسبت به سيستم جمع آوري خون فاميلي / جايگزين و اهداکنندگاني که در مقابل آلودگي هاي قابل سرايت ناشي از انتقال خون – (  Trasfusion Transmissible Infection ; TTI ) خطر کمتري به جامعه تحميل مي کنند . در جهان ، بيش از ۱۳ ميليون واحد خون از نظر اين گونه بيماري ها آزمايش غربالگري نمي شوند .

به علاوه بسياري از موارد انتقال خون از نظر باليني غيرضروري بوده ، مزيت اندکي براي بيمار دارد يا اصلاً هيچ فايده اي براي وي ندارد ، در عين حال موجب به هدر رفتن يک منبع کمياب   ( خون ) شده ، ممکن است موجب کاهش موجودي خون و فرآورده هاي خوني براي بيماراني گردد که به واقع به آن نياز دارند .

 هزينه خون سالم

خون يک منبع ملي است . مسئوليت دولت ها است تا از « سلامت و کفايت » آن براي تأمين نياز جمعيت بيماران و قابليت دسترسي تمام افرادي که به آن نياز دارند ، اطمينان حاصل نمايند . همچنين ، وظيفه دولتها است تا از آموزش پزشکان جهت تجويز خون و فرآورده هاي خوني فقط در هنگام نياز ، اطمينان يابند .

اگر چه اين امر بدون هزينه به دست نمي آيد ، اما بايست به اين نکته توجه نمود که يک فرآورده خوني ناسالم يا ناکافي در نهايت هم از جنبه انساني  و هم جنبه اقتصادي ،‌گران تر است .

هزينه هاي انساني ( تجويز )‌خون ناسالم غيرقابل محاسبه مي شود . ابتلا و مرگ و مير ناشي از انتقال « خون آلوده » عواقب بسيار گسترده اي ،‌نه فقط براي گيرندگان خون ،‌ بلکه براي خانواده آنها ، جامعه آنها و کشور آنها در بردارد ، زيرا «‌بدون علامت » بيماري منتقل کرده ،‌به گسترش آلودگي در يک جمعيت بزرگتر کمک نمايد .

هزينه هاي اقتصادي شکست در کنترل انتقال آلودگي در حال حاضر در کشورهايي که موارد وقوع و شيوع بالايي از HIV و AIDS  دارند ، محاسبه شده است . اين هزينه ها به دليل افزايش نياز بيماران به مراقبت هاي بهداشتي ، افزايش ميزان وابستگي و کاهش نيروي انساني مولد ، خود بار سنگيني را بر خدمات بهداشتي و اجتماعي و اقتصاد ملي تحميل مي نمايد .

با تأکيد بر اين که انتقال خون راه عمده انتقال آلودگي HIV و عوامل عفوني ديگر نيست ،‌ اما در اين روش انتقالي ، خطر انتقال تقريباً ۱۰۰ درصد است . موارد وقوع آلودگي هاي انتقال يافته از طريق انتقال خون – و هزينه هاي همراه آن – به طور حتم در کشورهايي که از اصول کنترلي مقتضي جهت اطمينان از سلامت ذخاير خوني خود استفاده نمي نمايند ، افزايش مي يابد .

سرمايه گذاري در فراهم نمودن خون کافي و سالم يک سرمايه گذاري معقول و با صرفه در جهت ارتقاء بهداشت و اقتصاد هر ملتي است .

 طرح و سياستگذاري ملي در مورد خون

يک « طرح و سياستگذاري ملي » در مورد خون جزء ضروري يک برنامه انتقال خون ملي پايدار ،‌با صرفه و با کفايت مي باشد . موازين کنترلي و ارزيابي که بايد نيازهاي مربوط به انتقال خون جمعيت بيماران را عادلانه ، به موقع ، با کمترين هزينه و کمترين اتلاف و بالاترين سلامت و کارآيي تأمين نمايد ، مي بايست تعريف شوند .

اين خط مشي مي بايست شامل يک چهارچوب قانوني و نظارتي مناسب بوده ،‌بتواند قوانين جديد را هنگام ضرورت به تصويب برساند .

همچنين مي بايست اصول ملي در رابطه با :

×          سيستم هاي کنترل کيفيت و نحوه آموزش

×          انتخاب اهدا کنندگان خون

×          آزمايش هاي سرولوژيک گلبول هاي قرمز

×          آماده سازي اجزاء خون و مشتقات پلاسما

×          استفاده باليني از خون

×          سيستم هاي ثبتي و اطلاعاتي

تعريف گردد .

اين طرح ملي مي بايست وظايف وظايف سازمان و مديريت سازمان ملي انتقال خون و در جايي که مناسب است ارتباط با انستيتو ، بيمارستانها ، سازمانهاي غيرانتقاعي ، غيردولتي ، مانند صليب سرخ ملي يا جمعيت هلال احمر يا سازمان اهداکنندگان خون ، را تعريف نمايد .

اين سياستگذاري مي بايست نقش و عضويت يک کميته « سرويس انتقال خون ملي » که بتواند تصميم هاي اجرايي را در چهارچوب خط مشي انتقال خون ملي اتخاد نمايد و مسئوليت کلي مديريت سازمانهاي انتقال خون در راستاي طرح ( انتقال ) خون ملي را تعريف نمايد .

 سرويس انتقال خون ملي

در سال ۱۹۷۵ ، قطعنامه ۲۸/۷۲ بيست و هشتمين مجمع بهداشت جهاني ( World Health Association   ) بر ارتقاي خدمات انتقال خون ملي بر اساس اهداي داوطلبانه ،‌بدون دريافت وجه اعضاي خود تأکيد نمود . به دليل فقدان يک هماهنگي ملي و تقسيم ( پراکندگي )‌ سرويس هاي انتقال خون ، فقط ۳۵ درصد از ۱۹۲ کشور عضو داراي يک سياستگذاري ملي در زمينه خون ،‌به همراه قانونگذاري و يک سازمان خاص براي نظارت بر برنامه هاي ملي مربوطه بودند . شايان توجه است که ۲۸ سال پيش « سازمان انتقال خون ايران » تأسيس شد .

هماهنگي ملي برنامه هاي مربوط به خون به عنوان جزيي اساسي از استراتژي سازمان بهداشت جهاني (‌ WHO ) به منظور تأمين خون سالم باقي مانده است ، زيرا پيش نيازي براي آماده سازي خون و فرآورده هاي خوني تا بهترين حد استاندارد از نظر کيفيت و سلامتي مي باشد.

×اجراي سيستم کنترل کيفي ملي براي تمام جنبه هاي فرآيند انتقال خون

× جمع آوري خون فقط از اهداکنندگان داوطلب از اقشار کم خطر که انتظار دريافت پاداشي را ندارند .

×غربالگري تمام خون هاي اهدايي از نظر آلودگي قابل سرايت از طريق انتقال خون شامل HIV ، ويروس هاي هپاتيت ، سيفليس و عوامل

سازمان بهداشت جهاني همچنين توصيه مي نمايد در جايي که امکان دارد و مناسب مي باشد ، خون هاي اهدايي از جهت عوامل عفوني ديگر از جمله :

×  HTLV

×  عامل بيماري شاگاس ( در ايران وجود ندارد )‌

×  عامل مالاريا

نيز کنترل گردند .

با اين وجود ، هرسال ، در جهان بيش از ۱۳ ميليون واحد خون اهدايي از نظر تمام آلودگي هاي قابل سرايت از طريق انتقال خون کنترل نمي شوند . گاهي نيز آزمايش هاي انجام شده به دليل انجام آنها نيز توسط افرادي که آموزش کافي نديده اند ،‌يا به دليل استفاده از تجهيزات ناکافي يا مناسب يا کيت هاي نامناسب ، قابل اطمينان نيز نمي باشند .

بنابراين هر کشوري مي بايست خط مشي و استراتژي ملي خود را به منظور اطمينان از غربالگري مناسب و سيستماتيک خون از نظر آلودگي هاي قابل سرايت از طريق انتقال خون ، تدوين نمايد . اين امر نيازمند حصول عوامل ذيل است :

×تدوين پروتکل هايي براي آزمايش ، انتخاب و ارزيابي مناسب ترين و مؤثرترين روش هاي غربالگري ، که مي بايست در هر منطقه اجرا گردد .

× تدوين سيستم هاي کنترل کيفيت به منظور غربالگري ،‌تعيين گروه خوني ، آزمايش هاي سازگاري و آماده سازي اجزاي خون .

×  تربيت ، به روز کردن و آموزش مستمر کارکنان فني آزمايشگاه در سرويس انتقال خون و بانک هاي خون بيمارستاني .

×  خريد ، ذخيره سازي و توزيع متمرکز مواد شيميايي مورد نظر به منظور حصول اطمينان از تداوم غربالگري در تمام نقاط کشور .

×   بودجه کافي

تمام واحدهاي خون اهدايي مي بايست به طور معمول براي گروه هاي خوني ( ABO ) و ( D )  Rh  و غربالگري پادتن هاي گلبول قرمز ، آزمايش گردند .

در يک آزمايشگاه خوب ، استفاده از روش هاي عمل استاندارد ( Standard Operating Procedures ; SOP ) و حفظ يک زنجيره سرد مناسب براي نگهداري و حمل خون و فرآورده هاي خوني ، به يک ميزان اهميت دارند .

 کاهش موارد غيرضروري انتقال خون

مسئوليت اصلي براي اطمينان از استفاده باليني مناسب از خون بر عهده پزشک معالج مي باشد . با اين وجود ، سرويس انتقال خون نقش بسيار مهمي در ارتقاي اين امر بوسيله مشارکت در تدوين موازين و خط مشي ملي « استفاده باليني از خون »  بر عهده دارد .

اين سرويس همچنين نقش مهمي در اجراي اين موازين و خط مشي به دليل آن که عضوي از کميته ملي « استفاده باليني از خون » مي باشد بر عهده داشته ،‌مي تواند باعث بهبود تأسيس کميته هاي انتقال خون بيمارستاني گردد .

سرويس انتقال خون همچنين مي تواند به تدوين « فرم استاندارد درخواست خون » و « پروتکل هاي عمل استاندارد »  براي هر مرحله از روند انتقال خون و براي پذيرش آن توسط

بيمارستانها در هر سطح از سيستم مراقبت هاي بهداشتي ،‌کمک نمايد . اينها مي بايست شامل روش هايي براي کنترل « فرد بيماري » که خون به آن تزريق شده است و پژوهش و مديريت واکنش هاي مربوط به انتقال خون باشد .

اطلاعاتي براي مسئولين بهداشتي کشور در زمينه انتقال «خون سالم »

استراتژي هاي سازمان بهداشت جهاني در مورد « سلامت خون »

همه گيري HIV  / ايدز توجه خاصي را معطوف به اهميت پيشگيري از آلودگي هاي انتقال يافته توسط انتقال خون نمود . تخمين هاي سازمان بهداشت جهاني حاکي از آن است که بين ۳ تا ۵ درصد از آلودگي هاي  HIV  در تمام دنيا از طريق انتقال خون و فرآورده هاي خوني آلوده منتقل مي شود ، در حالي که هزاران نفر بيشتر از اين تعداد توسط فراورده هاي خوني آلوده به ويروس هاي هپاتيت B , C سيفليس و عوامل خوني ديگر مانند بيماري شاگاس و مالاريا آلوده مي شوند .

در گذشته ، استراتژي هايي که در جهت ارتقاي « سلامت خون » اتخاد شده است ، به طور عمده بر غربالگري خون اهدايي در ارتباط با آلودگي هاي قابل سرايت از راه انتقال خون - (  Trasfusion Transmissible Infection ; TTI )  استوار بود ، در حالي که اگر چه غربالگري سيستماتيک ضروري است ، اما به تنهايي براي حصول اطمينان از « سلامت » موجودي خون کافي نيست .

مدارک بدست آمده از سراسر جهان نشان دهنده آن است که سه عامل « فقدان يک برنامه ملي مربوط به خون » ، « نبود تعداد کافي اهداکنندگان خون سالم » و  « استفاده باليني غيرضروري از انتقال خون »  از نظر انتقال آلودگي توسط انتقال خون به يک ميزان مؤثرند .

استراتژي سازمان بهداشت جهاني درباره خون بر يک رهيافت چهار جانبه تأکيد دارد ، کنترل کيفيت مؤثر بخش اساسي از چنين رهيافتي را تشکيل مي دهد.

۱ – تأسيس يک سرويس انتقال خون هماهنگ که بتواند موجودي از خون سالم را به « ميزان کافي » و « به موقع »‌ براي تمام بيماران نيازمند تأمين نمايد .

۲ – جمع آوري خون فقط از داوطلباني که در مقابل اهداي خون هيچ پاداشي دريافت نمي نمايند و استفاده از روشهاي موثق و مطمئن انتخاب اهدا کننده .

۳ - غربالگري تمام خونهاي اهدايي از نظر « آلودگي قابل سرايت از طريق انتقال خون »‌ از جمله HIV  ، ويروس هپاتيت ، سيفليس و عوامل عفوني ديگر ،‌تعيين گروه خوني ، آزمايش هاي سازگاري و فرآوري خون .

۴ - کاهش در موارد انتقال خون هاي غيرضروري از طريق استفاده باليني مناسب از خون ، از جمله استفاده مايعات جايگزين داخل وريدي و ديگر روش هاي ساده جايگزين انتقال خون در هر جايي که ممکن باشد .

 سرويس انتقال خون

يک سرويس انتقال خون هماهنگ پيش شرط تأمين « خون سالم » به ميزان « کافي »      مي باشد .

مسئولين بهداشت ملي ممکن است مسئوليت تأمين خون را به يک سازمان غيرانتفاعي ،‌غيردولتي واگذار نمايند . اما سرويس انتقال خون مي بايست در چهارچوب زيرساختار (‌ Infrastruxture  )‌ مراقبت هاي بهداشتي کشور ايجاد گردد .

سرويس انتقال خون مي بايست در راستاي يک خط مشي و برنامه انتقال خون ملي توافق شده و در يک چهارچوب قانوني شکل پذيرد . اين سرويس مي بايست مسئول تدوين موازين و روش هاي عمل استاندارد ، آموزش کارکنان و سيستم مديريتي اطلاعات و سيستمي براي کنترل و ارزيابي باشد .

اهداکنندگان کم خطر

هر چه منبع خون اهدايي سالمتر باشد ، محصول نهايي سالمتر خواهد بود .

داوطلبان اهداکننده خون که در مقابل عمل خود پاداش دريافت نمي نمايند و از ميان جمعيت هاي کم خطر بوده ،‌خون خود را به طور منظم و مستمر اهدا مي نمايند ،‌ذخيره اي از خون سالم و کافي را بوجود مي آورند .

در تمام دنيا ،‌وقوع بيشتري از آلودگي هاي قابل سرايت از طريق انتقال خون در ميان اهداکنندگان فاميلي / جايگزين و بويژه در ميان اهداکنندگاني که پول دريافت مي نمايند ،‌مشاهده شده است . به علاوه استفاده از اهداکنندگان جايگزين / فاميلي ممکن است دربردارنده سيستمي مخفي از اهداي خون در مقابل پول باشد .  ممکن است اين قبيل اهداکنندگان به رفتار خطرناک خود و مناسب بودنشان به عنوان اهداکننده پاسخ نگويند .

در نتيجه نه تنها سيستمي از داوطلبان مستمر که در مقابل اهداي خون وجهي دريافت نمي نمايند ، سالمتر از اهداکنندگان فاميلي / جايگزين يا اهداکنندگان پولي هستند ؛ بلکه استفاده از اين سيستم به دليل محدود نمودن منابع اهداي خون توسط کاهش حجم خون اهدايي که مي بايست به دليل حضور عوامل عفوني به دور ريخته شود ،‌مقرون به صرفه نيز مي باشد .

در سراسر جهان بيش از ۷۵ ميليون واحد خون به طور ساليانه جمع آوري مي شود . در کشورهاي در حال توسعه ،‌کمتراز۴۰بنابراين اولويت اول مي بايست به حذف استفاده از اهداکنندگان پولي و جايگزين کردن آن با داوطلباني که به صورت مستمر و بدون دريافت پول خون مي دهند ، اختصاص يابد .

در بسياري از کشورها قوانيني به تصويب رسيده اند که فقط اهداي خون توسط اين گونه داوطلبان را مجاز دانسته است . در عمل ، اين امر فقط از طريق تدوين برنامه مؤثري از جذب و نگهداري اهداکنندگان خون که در آن پرسنلي آموزش ديده و برنامه اي آموزشي ، انگيزشي و اطلاع رساني جهت اهداکنندگان وجود داشته باشد ، ميسر مي باشد .

همچنين به معيارهاي موثق و قابل اعتمادي جهت انتخاب اهداکننده و غربالگري در راستاي شناسايي اهداکنندگان « ردي » يا « حذفي » و سيستم هاي ثبت اطلاعات مربوط به اهداکنندگان خون نياز مي باشد .

شناسايي جمعيت هايي از اهداکنندگان که در معرض خطر کمتري از نظر آلودگي هاي قابل سرايت از طريق انتقال خون قرار دارند و کنترل اين آلودگي ها ، هم در جمعيت کل کشور و هم در جمعيت اهداکنندگان از جمله عناصر بسيار مهم يک استراتژي مناسب براي سلامت خون مي باشند

 غربالگري و فرآوري خون

سازمان بهداشت جهاني توصيه مي نمايد که ،‌قبل از انتقال خون ، آزمايش هاي ذيل بر روي تمام خون هاي اهدايي صورت پذيرد :

·   HIV

·    هپاتيت  B

·    هپاتيت C

·    سيفليس

عفونت زاي ديگر از جمله شاگاس (‌در ايران وجود ندارد )‌و مالاريا

 انجام آزمايش هاي مناسب در ارتباط با گروه هاي خوني ، آزمايش هاي مربوط به سازگاري ، آماده سازي اجزاي خون ، ذخيره و حمل فرآورده هاي خوني .

سازمان انتقال خوني که بصورت ملي سازماندهي و هماهنگي شده است نيازمند تعهد ، حمايت و شناسايي رسمي به عنوان يک برنامه مجزا از طرف دولت است . اين سازمان همچنين به يک سيستم بودجه اي و مالي نيازمند است تا از اجراي پايدار برنامه هاي مربوطه از طريق جبران هزينه (  Cost Recovry   ) و يا اختصاص بودجه ساليانه ،  مطمئن گردد .

يک سازمان انتقال خون که بخوبي سازمان يافته است ، سالمتر و با صرفه تر از يک سيستم بيمارستاني است . هماهنگي پايگاه ها اتکاء به استانداردهاي کيفي را ارتقاء بخشيده ، انجام امور موازي را به حداقل رسانده ، به دليل وسعت کار از طريق سيستم هاي ملي براي جذب اهداکنندگان خون ، غربالگري و فرآورده هاي خون و مرکزيت خريد تجهيزات مواد مصرف شدني ، اقتصادي است . براي مثال يک برنامه ملي آموزش ، ايجاد انگيزه ، جذب اهداکننده و نگهداري اهداکنندگان خون با خطر پايين ، مي تواند در هزينه هاي قابل ملاحظه اي در ارتباط با جمع آوري و غربالگري خون در مقايسه با سيستم هاي اهداي خون فاميلي / جايگزين يا اهداي خون در مقابل پول ، صرفه جويي بعمل آورد . اين امر به دليل آن است که درصد بسيار کمتري از خون اهدايي توسط داوطلباني که در ازاي اهداي خون پاداش دريافت نمي نمايند ،‌به دليل حضور آلودگي قابل سرايت از طريق انتقال خون نياز به دور ريختن دارند .

استفاده باليني مناسب از خون

مسئوليت تصميم گيري درباره ضرورت انتقال خون در نهايت با پزشک معالج فرد بيمار مي باشد ، اما بايد توجه داشت که تجويزکنندگان خون به صورت مجزا از ديگران فعاليت نمي نمايند.

کاهش در موارد غيرضروري انتقال خون به قابليت دسترسي رهيافت هاي ساده جايگزين انتقال خون ، از جمله مايعات جايگزين داخل وريدي براي تصحيح کاهش حجم خون و مواد دارويي و توصيه هاي پزشکي در جهت به حداقل رساندن ضرورت انتقال خون ، وابسته است .

در اين راستا ،‌به برنامه هاي مراقبت هاي بهداشتي اوليه و پزشکي اجتماعي نيز احتياج است تا با پيشگيري ، تشخيص اوليه و درمان مواردي مانند کم خوني و مالاريا از انتقال خون غيرضروري ممانعت بعمل آيد .

هر مرجع ملي بهداشتي مي بايست يک خط مشي ملي را در مورد استفاده باليني از خون همراه با قوانين حمايتي مناسب تدوين نموده ، اطمينان حاص نمايد که تمام کارکنان بيمارستان و سرويس انتقال خون در گير در روند انتقال خون ، آموزش مناسب را بر پايه موازين ملي دريافت مي نمايند . 

 مي بايست به منظور استفاده باليني از خون يک کميته ملي ، و در سطح ملي ، کميته هاي انتقال خون بيمارستاني  را به منظور کنترل و مميزي اجراي اين خط مشي و موازين ،‌ تأسيس نمود.

  « ويژه پزشکان »

«  در مصرف بهينه خون تلاش نماييم  »

استفاده مناسب از خون و فرآورده هاي خوني

انتقال خون (‌ Blood Transfusion   )‌ بخشي اساسي از مراقبت هاي بهداشتي نوني مي باشد که در کشورهاي در حال توسعه کارايي خود را در مراقبت هاي بهداشتي ثانويه نيز نشان داده است .

اگر از انتقال خون به طور مناسب استفاده شود ، مي تواند جان انسانها را نجات بخشيده ، سلامت را ارتقاء دهد . با اين وجود ، انتقال خون هميشه ممکن است بالقوه خطرهايي را براي فرد گيرنده در بر داشته باشد و بايد فقط در شرايطي که روشهاي ديگر به طور مؤثر قادر به جلوگيري يا کنترل مرگ و مير نمي باشند ، تجويز گردد .

انتقال خون به دلايل ذيل اغلب ضروري نمي باشد :

۱ – نياز به انتقال خون را مي توان به طور معمول با پيشگيري يا تشخيص اوليه و درمان کم خوني و شرايطي که موجب کم خوني مي شوند ، به حداقل رساند . اغلب مي توان با تجويز آهن و ويتامين ، بدون آنکه به تجويز خون نياز باشد ،‌ميزان هموگلوبين بيمار را افزايش داد . تجويز گلبول قرمز فقط زماني نياز است که اثرات کم خوني مزمن به حدي شديد باشد که نياز به افزايش سريع ميزان هموگلوبين حس شود

۲ - تجويز خون اغلب به طور غيرضروري به منظور افزايش ميزان هموگلوبين بيمار قبل از جراحي يا جهت ترخيص زودتر وي از بيمارستان انجام مي شود . در جايي که امکانپذير است ، مي بايست کم خوني و کاهش ذخاير آهن را قبل از جراحي ،‌برنامه ريزي و تصحيح نمود .

۳ – اغلب تجويز خون کامل ، گلبول قرمز يا پلاسما زماني بايد انجام شود که نمي توان از روش هاي درماني ديگر ، مانند تزريق سرم فيزيولوژي يا ديگر مايعات جايگزين داخل وريدي کم خطرتر و ارزان تر در درمان « خونريزي حاد » استفاده کرد .

۴ – نياز بيمار به تجويز خون را مي توان با استفاده از ماده بيهوشي مناسب يا مديريت جراحي به شرح ذيل به حداقل رساند :

×  استفاده از بهترين روشهاي بي هوشي و جراحي به منظور به حداقل رساندن خونريزي طي عمل جراحي .

×   قطع مصرف داروهاي ضد انعقادي و ضدپلاکتي قبل از انجام « عمل جراحي برنامه ريزي شده » ( در جايي که قطع اين داروها ، خطري را متوجه بيماران نسازد ) .

×  به حداقل رساندن خون گرفته شده براي استفاده آزمايشگاه ، بويژه در کودکان

× استفاده از روشهاي جايگزين مانند استفاده از دسموپرسين ( Desmoperssin  )‌ آپروتي نين (  Aprotinin  ) يا اريتروپويتين (‌ Erythropoietin )‌ .

انتقال خون سالم

قبل از تجويز خون يا فرآورده هاي خوني به بيمار ، هميشه ضروري است تا خطرات ناشي از اين انتقال خون را در مقابل خطرات ناشي از عدم انجام اين کار ،‌ارزيابي نمود . انتقال فرآورده هاي داراي گلبول قرمز در بردارنده خطر واکنش هاي شديد انتقال خون و انتقال عفونتهايي مانند ايدز ، هپاتيت B  ، هپاتيت C  ، سيفليس ، مالاريا و بيماري شاگاس مي باشد . پلاسما مي تواند تمامي عفونت هاي حاضر در خون کامل را منتقل نمايد و همچنين مي تواند موجب واکنش هاي مربوط به انتقال خون گردد . هر فرآورده خوني اگر به طور نامناسب توليد و ذخيره شود مي تواند توسط باکتري ها آلوده شده ،‌بسيار خطرناک باشد

خطرات مربوط به انتقال خون به عوامل ذيل بستگي دارد :

¨   وقوع و ميزان شيوع عفونت هاي واگيردار ناشي از انتقال خون - (  Trasfusion Transmissible Infection ; TTI )   در جمعيت اهداکنندگان خون .

¨   تأثير روش هاي بسيج ، انتخاب ،‌غربالگري ،‌عدم پذيرش و حذف اهداکنندگان .

¨   خون اهدايي توسط داوطلباني که به صورت منظم و بدون دريافت پاداش اهدا مي گردد ، خطر کمتري از جهت انتقال آلودگي نسبت به خون اهدايي توسط افراد خانواده / افراد جايگزين را دارد . به طور کلي خون اهدايي در مقابل دريافت وجه ،‌بالاترين وقوع و شيوع عفونت هاي واگيردار ناشي از انتقال خون ( TTI ) را دارد .

¨   کيفيت غربالگري تمام خون هاي اهدايي از جهت عفونتهاي واگيردار ناشي از انتقال خون ( TTI  )‌.

¨    کيفيت تعيين گروه خوني ، انجام آزمايشات مربوط به سازگاري و آماده سازي اجزاء مختلف خون .

¨   کارايي زنجيره سرد خوني براي ذخيره سازي و حمل فرآورده هاي خوني

¨  قابليت اعتماد به سيستم براي اطمينان از اينکه بيماران ، خوني را دريافت مي نمايند که با گروه خوني ،‌ پادتن هاي گلبول قرمز و ديگر نيازهاي خاص آنها ، سازش دارد .

¨  استفاده باليني از خون و فرآورده هاي خوني فقط در زماني که هيچ روش جايگزي براي انتقال خون در دسترس نيست

هر فردي که قصد تجويز خون دارد مي بايست با سيستم محلي جمع آوري ، غربالگري و فرآوري خون آشنا بوده ، تمام محدوديت هايي را که ممکن است اين سيستم براي سلامت ( Safety ) يا قابليت دسترسي (  Availability   ) آن بوجود آورد ، درک نمايد . بويژه ،‌بايد دانش لازم در مورد وقوع ، توزيع و پراکندگي عفونت هاي واگيردار ناشي از انتقال خون در راستاي قضاوت هدفمند درباره خطرات و مزاياي انتقال خون ، داشته باشد .

تمام بيماران مي بايست قبل ،‌در هنگام و پس از انتقال خون کنترل گردند .

تجويز خون و فرآورده هاي خوني

تصميم گيري در مورد تجويز خون مي بايست بر اساس موازين کشوري در زمينه استفاده باليني از خون بوده ، نيازهاي هر بيمار را به طور جداگانه مدنظر قرار دهد . اگر چه ، مسئوليت نهايي تصميم گيري در جهت ضرورت انتقال خون به بيمار را بايد بر عهده پزشکان معالج وي قرار داد .

اصل مهم انتقال خون باليني آن است که اين امر فقط يک قسمت از مديريت بيمار است . تصميم در مورد انتقال خون يا فرآورده هاي خوني مي بايست هميشه بر اساس ارزيابي دقيق موارد باليني و آزمايشگاهي باشد  که نشان دهد انتقال خون جهت نجات جان يا پيشگيري از مرگ و مير ضروري است . انتقال خون همچنين مي بايست بر اساس دانش ما از منابع قابل دسترسي جهت مديريت بيمار و سلامت خون و فرآورده هاي خوني قابل دسترس باشد .

وسعتي که خون به طور صحيح مورد استفاده قرار مي گيرد به طيفي از عوامل ،‌مانند مؤثر بودن برنامه ها در جهت کاهش کم خوني تغذيه اي و قابليت دسترسي مايعات جايگزين داخل وريدي ، بستگي دارد . بسياري از اين عوامل خارج از کنترل مستقيم تجويز کننده خون قرار دارد . با اين وجود ، اين مسئوليت پزشک معالج بيمار است تا از تصميم گيري باليني خود در مورد مناسب بودن انتقال خون به بيمارش اطمينان حاصل نمايد .

به خاطر آوريد که اگر انتقال خون به درستي انجام پذيرد مي تواند نجات بخش باشد ، استفاده نامناسب مي تواند زندگي را به خطر انداخته ، باعث کاهش خون براي بيماران ديگري که به آن نياز دارند ، گردد .

تجويز خون : نکاتي براي پزشکان

هميشه قبل از تجويز خون يا فرآورده هاي خوني به يک بيمار سئوالات ذيل را از خود بپرسيد :

۱ – هدف من از تجويز خون چه نوع بهبودي در شرايط باليني بيمار است ؟

۲ - آيا مي توانم با به حداقل رساندن خونريزي بيمار ، نياز وي به انتقال خون را کاهش دهم؟

۳ - آيا رهيافت هاي درماني ديگري وجود دارد که من قبل از دستور تزريق خون بايستي به آنها توجه کنم ، مانند استفاده از اکسيژن يا مايعات جايگزين داخل وريدي ؟

۴ - موارد کاربرد آزمايشگاهي يا باليني خاص براي تزريق خون به اين بيمار چيست ؟

۵ - خطر انتقال HIV هپاتيت ، سيفليس يا عوامل عفوني ديگر از طريق فرآورده هاي خوني که براي اين بيمار در دسترس مي باشند ، چيست ؟

۶ - آيا در مورد اين بيمار خاص ، مزاياي تزريق خون از خطرات آن بيشتر است ؟

۷ - اگر خوني در دسترس نباشد ، چه راه هاي ديگري وجود دارند ؟

۸ - آيا يک فرد تعليم ديد ه مي تواند اين بيمار را به طور مرتب کنترل نمايد تا در صورت بروز واکنش هاي حاد ناشي از انتقال خون ، بلافاصله عکس العمل مناسب نشان دهد /

۹ - آيا من تصميم خود مبني بر تزريق خون و دلايل آن را در پرونده بيمار و فرم درخواست خون (  Blood request form  ) ثبت کرده ام ؟

در نهايت اگر ترديد داريد سئوال ذيل را از خود بپرسيد :

۱۰ – اگر اين خون براي من يا فرزندم بود ، آيا تحت اين شرايط از راهکار « انتقال خون » استفاده مي کردم ؟

توصيه هاي غذايي مخصوص بيماران تالاسمي

اگر چه علت افزوني آهن در بيماران تالاسمي تزريق خون مي باشد ،‌با اينحال افزايش جذب آهن از غذا نيز باعث افزايش ميزان آهن بدن مي گردد . در افراد سالم فقط مقدار کمي از آهن مواد غذايي جذب بدن مي شود ، اما در افراد کم خون جذب آهن افزايش مي يابد . در بيماران تالاسمي نيز به علت کم خوني جذب آهن مواد غذايي بيشتر مي باشد . بنابراين بيماران عزيز : بهتر است رژيم غذايي خود را طوري تنظيم نمانيد که آهن کمتري از غذا جذب بدن گردد .

حال اين پرسش مطرح مي گردد که چگونه مي توان جذب آهن مواد غذايي را کاهش داد ؟ در اين بخش ما سعي مي کنيم که به اين پرسش پاسخ دهيم .

انواع آهن

در رژيم غذايي روزانه دو نوع آهن وجود دارد :

¨   آهن گوشت ( آهن موجود درگوشت )

¨    آهن غيرگوشت (‌آهن موجود در مواد غيرگوشتي )

آهن گوشت

اين نوع آهن در انواع گوشت قرمز ، ماهي و قسمتهاي تيره گوشت مرغ وجود دارد . همچنين جگر نيز يک منبع غني از آهن نوع گوشت مي باشد .

آهن گوشت به آساني مورد استفاده بدن قرار مي گيرد و جذب آن در بدن زياد مي باشد . بطور متوسط پس از مصرف يک وعده گوشت قرمز حدوداً ۳۵ درصد آهن جذب بدن مي شود .

بنابراين بهتر است بيماران تالاسمي مصرف اين مواد را محدود نموده ،‌بجاي گوشت قرمز از پروتئين هاي گياهي و يا از قسمتهاي سفيد مرغ که حاوي آهن کمتري مي باشد استفاده نمايند .

جذب آهن گوشت کمتر تحت تأثير ترکيب رژيم غذايي قرار مي گيرد . با اين حال کلسيم موجود در شير ، ماست ، پنير و خامه جذب « آهن گوشت »  را تا حدي کاهش مي دهد . پس بهتر است در طبخ غذا از شير يا پنير استفاده شود و يا غذاي خود را همراه با مقداري ماست مصرف نمايند .

آهن غيرگوشت

اين نوع آهن در بسياري از مواد غذايي وجود دارد ، از جمله در زرده تخم مرغ ، شکلات ،‌غلات ، حبوبات ،‌سبزيجات ،‌ميوه جات ، ريشه هاي غددي از قبيل سيب زميني و هويج ، برگه هلو ،‌آلو و انجير .

جذب « آهن غيرگوشت » بسيار کمتر از جذب « آهن گوشت » مي باشد . ( بطور متوسط حدود ۳ تا ۸ درصد )‌

همچنين جذب «  آهن غيرگوشت » به راحتي تحت تأثير ترکيب غذا قرار مي گيرد . بدين معناکه بعضي از غذاها اگر همراه با غذاهاي حاوي « آهن غيرگوشت » مصرف شوند ، باعث افزايش جذب اين نوع آهن و بعضي از غذاها باعث کاهش جذب اين نوع آهن مي گردند .

به دليل وجود « آهن غيرگوشت » در بسياري از غذاها خودداري از مصرف غذاهاي حاوي اين نوع آهن مشکل مي باشد . بنابراين بهتر است رژيم غذايي را با دريافت بيشتر غذاهايي که جذب آهن غيرگوشت را افزايش مي دهند متعادل نمائيم .

چه غذاهايي جذب « آهن غيرگوشت » را افزايش و چه غذاهايي آن را کاهش مي دهند .

غذاهايي که جذب آهن غيرگوشت را افزايش مي دهند

 ويتامين C

ويتامين C عامل افزايش دهنده جذب آهن مي باشد . ويتامين  C  در ميوه جات (‌بويژه در مرکبات و گوجه فرنگي )‌و سبزيجات ( جعفري  ، شاهي ، شنبليله ، تره ، شبت ، گل کلم ، فلفل دلمه اي و ... ) يافت مي شود . سبزيجات پخته شده حاوي ويتامين  C   کمتري مي باشند . براي مثال مصرف يک عدد پرتقال يا ۱۰۰ گرم سبزي خوردن همراه با غذا جذب آهن را دوبرابر خواهد نمود .

بنابراين بيماران تالاسمي عزيز بهتر است از مصرف ميوه جات و سبزيجات همراه يا بلافاصله پس از وعده هاي غذايي خودداري نمايند . اما از آنجائيکه ميوه جات و سبزيجات حاوي ويتامين C و آنتي اکسيدان مي باشند و مصرف آنها ضروري مي باشد بهتر است در بين دو وعده غذا ( بعنوان ميان وعده ) مصرف شود .

¨       گوشت قرمز ، گوشت پرندگان ، ماهي و ساير غذاهاي دريايي

اين گروه از مواد غذايي نه تنها حاوي مقدار زيادي آهن از نوع گوشت مي باشند بلکه باعث افزايش جذب آهن غيرگوشت از ساير غذاها نيز مي شوند .

¨       ترشيجات ، سرکه

غذاهايي که جذب آهن غيرگوشت را کاهش مي دهند

¨       غلات

سبوس گندم ، ذرت ، جو دوسر ، برنج و سويا باعث کاهش جذب آهن غيرگوشت مي شوند. البته بايد بخاطر داشت که ويتامين C  مي تواند اين اثر را خنثي کند .بنابراين خوب است که مقدار زيادي غلات در رژيم غذايي روزانه گنجانده شود ،‌اما همراه با غذاهاي حاوي Vit . C نبايد مصرف شود .

¨       چاي و قهوه

چاي و قهوه جذب آهن غيرگوشت را کاهش مي دهند .

بنابراين خوب است بيماران تالاسمي عزيز به همراه وعده هاي غذايي يک فنجان چاي پررنگ يا قهوه بنوشند .

¨       محصولات لبني

شير ، پنير و ماست جذب آهن را کاهش کاهش مي دهند . همچنين کلسيم موجود در اين مواد غذايي براي پيشگيري از پوکي استخوان نيز اهميت دارد .

بنابراين تا جائيکه ممکن است مصرف لبنيات را در رژيم غذايي بگنجانيد . بخصوص ترکيباتي مانند : شيرقهوه ، شيرچاي ، ساندويچ پنير ، شيربرنج ، آش ماست براي بيماران عزيز بسيار مناسب مي باشد .

آنتي اکسيدانها

اگر چه اکسيژن براي ادامه حيات ضروري مي باشد اما به علت تبديل مولکولهاي اکسيژن به راديکال آزاد خطراتي را نيز مي تواند ايجاد کند . هنگامي که توليد راديکالهاي آزاد کنترل نشوند اين راديکالها باعث آسيب هاي جدي در فرد گرديده و منجر به بيماري مي شوند .

مصرف آنتي اکسيدانها در رژيم غذايي مانع اين تخريب هاي اکسيداتيو ناشي از راديکالهاي آزاد مي شود .

در بيماران تالاسمي بعلت افزوني آهن در بدن ، خطر بيشتري از تخريب اکسيداتيو وجود دارد در نتيجه مصرف بيشتر آنتي اکسيدانها در رژيم غذايي روزانه اين افراد توصيه مي شود .

آنتي اکسيدانهاي اصلي عبارتند از :

¨       ويتامين E

¨       ويتامين C

¨       کاروتنوئيدها

¨       فلاونوئيدها

ويتامين E

ويتامين E  مهمترين آنتي اکسيدان در رژيم غذايي مي باشد . بهترين منبع ويتامين Eروغن هاي گياهي از قبيل روغن زيتون ، روغن نخل و روغن سويا مي باشد که بهترين آن روغن زيتون است . زيرا چربي آن به گونه اي است که به پيشگيري از بيماريهاي قلبي نيز کمک مي کند .

بهرحال به خاطر بسپاريد که ويتامين E با سرخ کردن تخريب مي شود ، بنابراين بهترين راه استفاده از روغن زيتون اضافه کردن آن به غذا در انتهاي مراحل پخت و يا پس از پخت مي باشد . بعنوان مثال مخلوط روغن زيتون و ليموترش مي تواند يک سس خوشمزه براي انواع ماهي ، جوجه ، سبزيجات پخته و يا انواع سالادها باشد .

ساير منابع ويتامين E عبارتند از : لبنيات ، غلات ، انواع مغزها ، ( مغز گردو ،‌بادام ،‌فندق و ... ) تخم مرغ و گوشت .

لبنيات علاوه بر تأمين ويتامين E  دبدون ،‌بعلت وجود مقادير زياد کلسيم در پيشگيري از پوکي استخوان نيز مؤثر مي باشد و همچنين باعث عدم جذب آهن در بدن مي شود که براي بيماران تالاسمي بسيار مفيد است .

بنابراين : بهتر است با هر وعده غذا يک ليوان شير بنوشيد .

ويتامين C

 اين ويتامين در ميوه جات و سبزيجات يافت مي شود .

ويتامين C  جذب آهن موجود در مواد غذايي غيرگوشتي از قبيل تخم مرغ ، شکلات ، غلات، سبزيجات ، ميوه جات ، سيب زميني ، هويج ، لوبيا و عدس را افزايش مي دهد . بنابراين با اينکه ويتامين C   يک آنتي اکسيدان قوي مي باشد مصرف آن در ترکيب با مواد غذايي غيرگوشتي حاوي آهن که در بالا ذکر شده است ، براي بيماران تالاسمي توصيه نمي گردد .

پس بهتر است که ميوه جات و سبزيجات را در فاصله دو وعده غذايي ميل نمائيد و مصرف آنها به هنگام غذاخوردن و يا بلافاصله پس از آن توصيه نمي شود . مقدار لازم سبزيجات و  ميوه جات براي تأمين ويتامين C  مورد نياز ۵ واحد در روز مي باشد .

هر واحد عبارتست از :

¨       يک ليوان آب ميوه

¨       يا يک عدد سيب

¨       يا يک عدد گلابي

¨       يا يک عدد موز

¨       يا يک عدد پرتقال

¨       يا نصف عدد گريپ فروت

¨       يا يک عدد گوجه فرنگي

¨       يا يک کاسه کوچک از سبزيجات مانند هويج يا سالاد

ويتامين C  يک ويتامين محلول در آب است . بنابراين هنگام پخت سبزيجات ، ويتامين C بدرون آب آن مي رود . پس بهتر است آب سبزيجات پخته شده را نيز مصرف کنيد . حرارت ملايم ،‌ ويتامين C مواد غذايي را در هنگام پخت بهتر حفظ مي کند .

همچنين بهتر است ويتامين E  و C توأم مصرف شوند .

بنابراين : بهتر است سبزيجات پخته شده را همراه با روغن زيتون و ليمو استفاده نمائيد.

کاروتنوئيدها

کاروتنوئيدها نيز جزء‌ آنتي اکسيدانها هستند .

غذاهاي حاوي کاروتنوئيدها عبارتند از : هويج ،‌کدوحلوايي ، ذرت ، سيب زميني ،‌انبه ، پرتقال و سبزيجات با برگ هاي سبز تيره ، کاروتنوئيدها در حرارت هاي بالا تخريب مي شوند . بنا بر اين در هنگام پخت اين مواد از حرارت کم استفاده نمائيد و تا جائيکه ممکنست زمان پخت را کوتاه نمائيد .

هنچنين بيشتر اين غذاها حاوي مقادير زيادي ويتامين C نيز مي باشند پس توصيه هاي مربوط به غذاهاي حاوي ويتامين C را در مورد غذاهاي حاوي کاروتنوئيدها نيز بايد بکار بست .

هنگامي که غذا حاوي چربي يا روغن باشد جذب کاروتنوئيدها در بدن افزايش مي يابد .

بنابراين : بهتر است به کاروتنوئيدها نيز روغن زيتون اضافه نمائيد .

فلانوئيدها

فلانوئيدها نيز آنتي اکسيدان مي باشند و در چاي ،‌ميوه جات و سبزيجات يافت مي شوند .

چاي نه تنها مقدار زيادي آنتي اکسيدان دارد ، بلکه ،‌بلکه باعث جلوگيري از جذب آهن مواد غذايي مي شود ، به ويژه اگر همراه با شير مصرف شود .

بنابراين : ما توصيه مي کنيم هر وعده غذاي خود را با يک فنجان چاي بنوشيد .

اهداي خون سالم يک امتياز است

دريافت خون سالم يک حق است

۱ – چرا بايد خون اهدا کنيم ؟

خون سالم نجات دهنده زندگي است . هر روزه شاهد مرگ هزاران نفر خواهيم بود . اگر افرادي خير خون خود را اهدا ننمايند . بسياري از ما کساني را مي شناسيم که اگر به دليل تقديم هديه ( خون سالم ) از جانب فرد ديگري نبود ، از بين رفته بودند .

اکثراً انتقال خون در موارد ذيل صورت مي پذيرد :

¨       در بانوان ، به منظور مداواي خونريزي حاصل از بارداري .

¨       کودکان مبتلا به کم خوني شديد

¨       اسيب ديدگان ناشي از حادثه

¨       بيماران سرطاني و بيماران تحت عمل جراحي

هر ساله ، حدود ۵۰۰/۰۰۰ نفر از بانوان ، در سراسر جهان ، به دليل عوارض مربوط به بارداري از بين مي روند . حدود ۲۵ درصد از اين موارد به نوعي در ارتباط با از دست دادن خون مي باشد .

اگر خون کافي در دسترس بود ، بسياري از اين جان ها نجات مي يافت .

۲ – خون چيست و چرا از آن استفاده مي شود ؟

مايع قرمزي که خون ناميده مي شود از چندين عنصر متفاوت تشکيل يافته ، که هريک عمل خاصي را انجام مي دهند . خون را مي توان به صورت کامل مصرف نمود يا آن را به اجزاي تشکيل دهنده اش تقسيم نمود ، به نحوي که هر واحد از خون اهدايي را مي توان براي بيش از يک بيمار مورد استفاده قرار داد .

در چند کشور به طور متداول ، از خون کامل به منظور رفع اکثر نيازهاي انتقال خون ،‌استفاده مي گردد .

اجزاي خون

گلبول قرمز – از گلبول قرمز به طور گسترده اي به منظور جايگزيني خون از دست رفته به واسطه خونريزي در هنگام تولد ، در طي جراحي و در تصادفات استفاده مي شود . انتقال گلبول قرمز مي تواند در بعضي انواع کم خوني ها شديد ، نيز نجات دهنده حيات فرد باشد .

پلاکت ها – پلاکت ها سلولهاي بسيار کوچکي بوده که به منظور انعقاد خون ضروري مي باشند .

اگر تعداد پلاکت فردي کم باشد ، ممکن است يک ضربه آرام موجب خونريزي وسيعي گردد . تعداد پلاکت بيماراني که مبتلا به سرطان خون يا نارسايي مغز استخوان مي باشند ، اغلب کاهش يافته ، به انتقال پلاکت به منظور حفظ عمل انعقادي خون نياز دارند .

پلاسما – پلاسما ، مايع زرد رنگي است که گلبول  هاي خوني در آن معلق مي باشند . اين مايع را اغلب مورد فرآوري قرار داده ، از آن فرآورده هاي خوني حيات بخش تهيه مي نمايند     

از جمله :

¨       عوامل انعقادي ، مانند فاکتور VIII که افراد هموفيلي را قادر مي سازد تا زندگي تقريباً عادي داشته باشند .

¨       ايمونوگلوبولين ها :

ايمونوگلوبولين هاي غيراختصاصي ، که از آنها به منظور مداواي اعمال غيرطبيعي سيستم ايمني و جلوگيري از هپاتيت A استفاده مي شود .

ايمونوگلوبولين هاي خاص ، مانند ايمونوگلوبولين آنتي D که از آن به منظور جلوگيري از بيماران Rh ( Rhesus disease  ) نوزادان تازه متولد شده ،‌استفاده مي گردد .

¨ آلبومين ، که پروتئيني مهم در خون بوده ، از آن براي بيماراني که در وضعيت بحراني بوده ،‌حجم زيادي از مايعات بدن خود را از دست داده اند ،‌استفاده مي شود .

۳ – آيا جايگزيني براي « انتقال خون » وجود دارد ؟

ضرورت انتقال خون را مي توان در اغلب موارد با پيشگيري ، تشخيص سريع و درمان شرايطي مانند کم خوني و مالاريا ، از بين برد . مي توان از آن با استفاده از جايگزيني مايع به صورت داخل وريدي به منظور جايگزيني حجم خون يا مواد دارويي يا استفاده از روش هاي ديگر در راستاي به حداقل رساندن از دست دادن خون ، جلوگيري نمود . اما هميشه بيماران بسياري وجود دارند که زندگي آنها به دسترسي به « خون سالم » وابسته است .

بيماران بسيار ديگري ، مانند هموفيلي ها ، به فرآورده هاي خوني که از خون اهدا شده ،‌بدست مي آيد ، وابسته اند .

دانشمندان سرگرم تحقيق براي تهيه خون مصنوعي مي باشند ، اما موفقيت آنها در « آينده قابل پيش بيني » بعيد به نظر مي رسد .

۴ – چه گروههاي خوني مورد نيازند ؟

چهار گروه خوني O,A,B,AB وجود دارند .

خون اهداکنندگان داراي گروههاي خوني مختلف هميشه مورد نياز است . اما خون گروه O معمولاً‌ بالاترين تقاضا را دارد ، زيرا متداولترين گروه بوده و مي تواند به بيماراني که گروه هاي خوني ديگري دارند نيز تجويز گردد .

۵ – خون سالم چيست ؟

خون سالم خوني است که هيچ زياني به فرد گيرنده آن وارد نمي نمايد . خون سالم مي تواند نجات دهنده حيات باشد ،‌در حالي که خون ناسالم مي تواند موجب بيماري شديد شده يا حتي مرگ گيرنده را به همراه داشته باشد .

خون « ناسالم » است اگر ، در هنگام اهدا ، هر عامل عفوني در خون اهدا کننده وجود داشته باشد که توسط انتقال خون يا از طريق هر فرآورده اي که از آن خون توليد مي شود ،‌منتقل گردد .

عفونت هايي که مي توانند توسط خون آلوده منتقل شوند عبارتند از :

¨       HIV که منجر به AIDS مي شود

¨       هپاتيت

¨       هپاتيت

¨       سيفليس

¨       بيماري شاگاس ( مخصوص آمريکاي جنوبي ، مرکزي و برخي نقاط خاص است و در ايران موردي ندارد ) .

¨       مالاريا

¨       HTLV

۶ - چه کسي مي تواند خون اهدا کند ؟

اکثر افراد سلامي که مبتلا به بيماري عفوني ( که از طريق خون منتقل مي شود )‌نيستند ، مي توانند خون اهدا نمايند .

سن مناسب براي مردمي که اهداي خون مي کنند ،‌ميان کشورهاي مختلف متفاوت است ، اما به طور متداول بين ۱۷ تا ۶۵ سالگي است .

مشروط بر آنکه معيارهاي اهداکنندگان سالم در نظر گرفته شود ، بسياري از مراکز اهداي خون ، افرادي را که بين ۱۶ سال و بيش از ۶۵ سال سن دارند را مي پذيرند .

۷ - چه کسي نبايد خون اهدا کند ؟

شما نبايد خون اهدا کنيد ، اگر سلامتي خود شما در نتيجه آن آسيب ببيند .

مهمترين نکته مورد توجه سرويس انتقال خون حصول اطمينان از اين نکته است که اهدا خون به فرد اهداکننده آسيب نمي زند .

شما نبايد خون اهدا کنيد اگر :

¨       احساس بيماري مي کنيد

¨       باردار هستيد يا در يک سال گذشته باردار بوده ايد ؟

¨       شرايط پزشکي خاصي داريد ، مانند بيماري قلبي ،‌فشار خون کم يا زياد ، ديابت ، صرع .

¨       اگر از بعضي داروها استفاده مي کنيد .

شما ممکن است بتوانيد در زمان ديگري خون اهدا نمائيد . اگر چه در برخي موارد ، ممکن است براي هميشه از اهداي خون منع گرديد که دليل آن حمايت از سلامت شماست .

شما نبايد خون اهدا کنيد ، اگر خون شما ، حتي به احتمال کم ، ممکن است به فرد گيرنده زيان برساند .

خون آلوده مي تواند آلودگي هايي را به فرد گيرنده آن منتقل نمايد که زندگي وي را به مخاطره اندازد . شما نبايد خون اهدا کنيد اگر :

¨       شما به يک بيماري که از راه جنسي منتقل ميشود ، مانند HIV يا سيفليس يا سوزاک ، مبتلا هستيد يا احتمال مي دهيد که اخيراً به آن مبتلا شده ايد . زيرا اين بيماري ها مي توانتد از طريق خون شما به فرد بيمار منتقل گردند .

¨       اگر زندگي شما به نحوي است که شما را در خطر ابتلا به يک آلودگي که ممکن است از طريق خون منتقل شود ،‌قرار مي دهد ، به عنوان مثال اگر شما با بيش از يک نفر روابط جنسي داريد .

¨       اگر حتي يکبار مواد مخدر تزريق کرده ايد .

¨       اگر اخيراً ‌يک خالکوبي انجام داده ايد يا قسمتي از بدنتان ، مثلاً‌ گوشتان را سوراخ کرده  ايد .

¨       اگر با فردي که در يکي از گروههاي فوق قرار مي گيرد ، ارتباط جنسي داشته ايد .

۸ - چه کساني سالم ترين اهداکنندگان خون هستند ؟

اهداکنندگان داوطلب که پولي در ازاي اهداي خون دريافت نمي نمايند و به طور منظم خون اهدا مي کنند . سالمترين اهداکنندگان هستند . تحقيقات در کشورهاي مختلف نشان داده است افرادي که خون خود را داوطلبانه و بدون در نظر گرفتن پاداش مادي اهدا مي کنند ، دلايل اندکي جهت پنهان کردن اطلاعات مربوط به ان بخش از سلامت و روش زندگي خود که آنه را براي اهدا خون ، به طور موقت يا دايم نامناسب مي نمايد ، دارند .

انگيزه اصلي آنها کمک به افراد ديگر است و نه به دست آوردن منافع شخصي ، به جز ارضاي خود از درک اين مطلب که در کمک به نجات جان انساني مفيد بوده اند .

اهداکنندگان « فاميلي » يا « جايگزين » فقط در زماني که خون آنها مورد نياز يکي از اعضاي خانواده يا آشنايان است ، خون اهدا مي کنند . ثابت شده است که خون اين افراد به سلامت گروه اول نيست ، زيرا ممکن است در شرايطي که براي اهداي خون مناسب نيستند و ممکن است آلودگي را به فرد گيرنده منتقل نمايند ، تحت فشار قرار گرفته ، خون اهدا نمايند .

در جايي که امکان اهداي خون توسط يکي از اعضاي خانواده وجود ندارد ، بستگان ممکن است با پرداخت پول به فردي ديگر ، وي را به اهداي خون ترغيب نمايند . اين مورد خود بوجود آورنده يک نظام پرداختي « مخفي » است و در بسياري از موارد در ميزان نياز به خون ، تعداد بستگاني که از نظر اهداي خون حائز شرايط باشند کافي نيستند .

« اهداکنندگان پولي » ( Paid donors  ) ،‌افرادي هستند که براي دريافت پول ، خون اهدا مي نمايند . آنها معمولاً بيش از آنکه توسط « کمک به افراد ديگر » ترغيب شوند به واسطه آنچه دريافت مي نمايند ،‌تشويق مي شوند . اين افراد ممکن است با اهداي خون ، بيش از دفعات توصيه شده ، به سلامت خويش آسيب بزنند .

همچنين به احتمال بيشتر ، ممکن است زندگي گيرندگان خون را نيز با پنهان نمودن اطلاعات که آنها را از اهداي خون منع مي کند ، به مخاطره اندازند .

حيات هر فرد بيمار دريافت کننده خون به صراحت و صداقت تک تک اهداکنندگان خون بستگي دارد .

۹ - چه کارهايي قبل و پس از اهداي خون صورت مي پذيرد .

بسته به اينکه شما اهداکننده مستمر بوده ، يا اولين باري است که خون اهدا مي کنيد ،‌سرويس انتقال خون بايد اطمينان حاصل کند که اهداي خون ، هيچگونه زياني به شما نمي رساند . همچنين مي بايست اطمينان حاصل شود که خون شما براي شخصي که آن را دريافت مي نمايد نيز کاملاً بي ضرر است .

قبل از اهداي خون ، چندين سئوال در مورد تاريخچه پزشکي شما ، سلامت و روش زندگي شما در گذشته و حال پرسيده مي شود . ممکن است از شما سئوالاتي در ارتباط با سفرهاي اخير شما پرسيده شود ،‌ به عنوان مثال ، اگر شما در ناحيه اي زندگي مي کنيد که مالاريا وجود ندارد ، از شما سئوال مي شود که آيا اخيراً سفري به يک کشور منطقه گرمسيري داشته ايد .

اين سئوالات فقط به منظور حفظ سلامت شما و سلامت شخصي است که خون شما را دريفات مي نمايد . هر گونه سئوال در مورد اطلاعات شخصي به صورت محرمانه حفظ شده ، از آن به منظورديگري استفاده نخواهد شد .

به شما گفته خواهد شد که آيا براي اهداي خون مناسب هستيد و اگر خير ،‌آيا مي توانيد در آنيده خون اهدا نماييد . در صورت نياز ، شما يک مرکز بهداشتي يا سرويس مشاوره براي مراقبت يا مشاوره بيشتر ارجاع داده مي شويد .

معاينه پزشکي مختصري هم از شما بعمل خواهد آمد تا نبض ،‌فشار خون و وزن شما کنترل گردد . سپس يک قطره خون از نوک انگشتتان گرفته مي شود تا اطمينان حاصل گردد که اهداي خون ، شما را کم خون نمي نمايد .

سلامت شما براي سرويس انتقال خون بسيار مهم بوده ،‌ بدون حصول اطمينان از اهداي بي خطر خون ، از شما خوني گرفته نمي شود .

اهداي خون ساده مي باشد . شما به راحت ترين حالت ممکن ،‌اغلب بر روي تخت يا صندلي مخصوص ،‌قرار مي گيريد .

ناحيه داخل آرنج شما با محلول هاي ضدعفوني کننده قبل از آنکه يک خونگير آموزش ديده سوزن استريل خود را که به يک کيسه خون مخصوص متصل است ، وارد وريد شما نمايد ، پاک مي کند . زمان جمع آوري خون يعني از زماني که فلبوتومي شروع مي شود تا اينکه کيسه خون به اندازه کافي پر شود ده  دقيقه تجاوز نمايد و معمولاً کمتر از اين مدت است . 

۱۰ – چه مقدار خون گرفته مي شود ؟

در اکثر کشورها ،‌حجم خون جمع آوري شده ۴۵۰ ميلي ليتر ، يعني کمتر از ۱۰ درصد حجم کل خون است ( يک فرد بالغ به طور متوسط ۴/۵ تا ۵/۵ ليتر خون دارد )‌. در بعضي کشورها ۲۵۰ ميلي ليتر خون گرفته مي شود .

بدن شما مايع از دست رفته را بين ۱۲ تا ۲۴ ساعت جبران مي کند . گاهي اين زمان تا ۳۶ ساعت هم طول مي کشد ، تعداد گلبول قرمز شما در ۲۱ روز به حالت طبيعي برمي گردد .

۱۱ – آيا خطري در اهداي خون وجود دارد ؟

در صورت استفاده از تجهيزات جديد ، استريل و يکبار مصرف ، هيچ خطري در ارتباط با

ابتلا به بيماري ،‌از جمله از طريق اهداي خون وجود ندارد . HIV ،‌هپاتيت B يا C   

به خاطر داشته باشيد که از شما فقط در زماني خون گرفته مي شود که شما سالم باشيد . سلامت و آسايش شما براي سرويس انتقال خون حائز اهميت بسياري است . اهداي خون بسيار بي خطر بوده ، تعداد بسيار کمي از اهداکنندگان ممکن است پس از اهداي خون احساس ناراحتي کنند .

گاهي ، بعضي افراد پس از اهداي خون بي حال مي شوند . اگر چنين موردي رخ دهد ، مي بايست قبل از برگشت به فعاليتهاي طبيعي روزانه ، به ميزان کافي استراحت کرد . اگر شغل شما در جايي است که اين بي حالي شما يا ديگران را در معرض خطر قرار مي دهد ،‌نبايد آن روز به سرکار برويد .

۱۲ – تعداد دفعاتي که مي توانيم اهداي خون کنيم ، چقدر است ؟

افراد بالغ سالم مي توانند به طور مستمر خون دهند . در اکثر کشورها ، مردان هر ۳ ماه يکبار و خانمها هر ۴ ماه يکبار مي توانند خون اهدا نمايند . ( شايان ذکر است که فاصله بين دو بار اهداي خون متوالي مي تواند ۸ هفته باشد ، اما دفعات اهداي خون در سال براي مردان ۴ بار و براي بانوان ۳ بار است ) .

۱۳- چرا بايد به طور مستمر خون اهدا کنم ؟

ذخيره منظمي از خون ضروري است – عمر گلبول قرمز فقط ۳۵ روز و پلاکت ۵ روز پس از اهداي خون مي باشد و بعد از اين مدت نمي توان از آنها استفاده نمود .

هنگامي که مردم به طور منظم ( مستمر ) خون اهدا کنند ، سرويس انتقال خون مي تواند جمع آوري خون را به نحوي طراحي نمايد که به طور عادي مقدار کافي از هر گروه خوني جهت رفع نيازهاي کشور ، در دسترس باشد .

بدون وجود اهداکنندگان مستمر ،‌تهيه « خون کافي و سالم » قابل دسترسي ،‌مشکل مي باشد .

اهداکنندگان مستمر داوطلب سالمتر از ديگر اهداکنندگان خون ، از جمله داوطلبان باراول ،‌مي باشند ، زيرا اهميت خون سالم را درک مي کنند .

همچنين احتمال پاسخگويي اهداکنندگان مستمر به اهداي خون در مواقع اضطراي بيشتر است ، از جمله در مواردي که حجم زيادي از خون مورد نياز است ، يا زماني که ذخيره خون کم است ،‌به عنوان مثال در ايام تعطيل .

۱۴ - چه آزمايش هايي قبل از انتقال خون بر روي خون اهدا شده انجام مي شود؟

سازمان بهداشت جهاني توصيه مي نمايد که تمام خونهاي اهدايي براي عوامل عفوني ذيل که ممکن است از طريق انتقال خون منتقل گردد آزمايش شوند:

¨       HIV

¨       ويروس هپاتيت

¨       سيفليس

¨       هپاتيت

هپاتيت C از مهمترين آزمايشات لازم بر روي خونهاي اهدايي است که ازسال ۱۹۹۰ – ۱۹۹۱ انجام آن توصيه شده است .

سازمان بهداشت جهاني همچنين توصيه مي نمايد در جايي که مناسب و امکانپذير است ، خون اهدايي براي عوامل عفوني ديگر ، از جمله :

¨       هپاتيت

¨       HTLV

¨       بيماري شاگاس ( مخصوص آمريکاي جنوبي ، مرکزي و برخي نقاط خاص است و در ايران موردي ندارد ) .

¨       مالاريا

آزمايش انجام شود .

اگر چه خون بصورت داوطلبانه اهدا مي شود ، اما هزينه آزمايشهاي انجام شده و فرآوري آن ، قبل از اجازه انجام انتقال خون ، حداقل ۵۰ دلار آمريکا است ( در ايران اين رقم حدود ۵۰/۰۰۰ تومان مي باشد که به طور رايگان در اختيار مراکز درماني قرار داده مي شود )‌. در صورتي که آزمايشها حضور عوامل عفوني در خون را نشان دهند ، خون اهدائي بايست حذف شود که در نتيجه هزينه بسيار زياد مالي و صرف نيروي انساني زيادي را بي جهت در برداشته است .

همچنين خون از نظر شناسايي گروه خوني فرد اهداکننده و هرگونه پادتني که در خون ،‌قبل از انتقال آن ، وجود دارد آزمايش مي شود . اين امر به دليل حصول اطمينان از سازش ميان خون اهداکننده و فردگيرنده خون است تا از واکنش هاي ايمني شديد و زيان آور پس از انتقال خون ،‌جلوگيري شود .

۱۵ - چرا خون سالم با من آغاز مي شود ؟

خون - هديه زندگي – گرانبهاترين هديه اي است که يک فرد به فردي ديگر مي دهد . تصميم گيري در مورد اهداي خون مي تواند جان يا چند نفر را نجات بخشد .

بيماراني که به خون نياز دارند حق دارند خوني را دريافت نمايند که حتي الامکان سالم بوده ،‌به آنها آسيبي وارد نسازد . اگر فکر مي کنيد که خونتان ممکن است ناسالم باشد ، زندگي فرد ديگري بسته به تصميم گيري شماست که خون اهدا نکنيد .

به خاطر داشته باشيد که شما يکي از اعضاي خانواده تان ممکن است روزي به « هديه خون » نياز داشته باشد . در ان زمان انتظار دريافت « خون سالم » را از ديگران داريد . ديگران نيز حق برابري دارند که بدانند خوني که آنها دريافت مي کنند نيز سالم است .