• عصر ميان سنگي

·   نقاشيهاي پناهگاهي

همچنان که يخ هاي دوره ديرينه سنگي در اثر افزايش حرارت آب شدند، گوزن شمالي به سوي شمال کره زمين مهاجرت کرد، ماموت پشمالو و کرگدن ها از نظر ناپديد شدند و شکارگران از غارهايشان به در آمدند. پس از پايان عصر يخ، يک دوره انتقالي پيش آمد که به دوره ميان سنگي معروف است، و در طي آن اروپا از لحاظ آب و هوا، جغرافيايي و زيستي تقريباً همانگونه شد که امروزه ما شاهدش هستيم. در طي اين دوره، فرهنگي رونق گرفت که هنرش مکمل هنر غارنشينان است و احتمال مي رود تا حدودي نيز از آن سرچشمه گرفته باشد. از سال 1903 تا کنون نقاشي هاي کوچک و فوق العاده زنده نماي جانوران و انسان ها در صحنه هاي شکار، جنگ، رقص هاي جادويي، و برداشت محصول در روي ديوارهاي سنگي پناهگاه هاي کم عمق سنگي در ميان تپه هاي لم يزرع ساحل شرقي اسپانيا ( اسپانياي خاوري ) کشف شده اند. اين هنرمندان در تجسم پيکره هاي جانوران همان مهارت استادانه اي را از خود بروز داده اند که اسلاف غارنشين شان پيش از آنها نشان داده بودند و احتمال دارد که در اينجا ما با نمونه هايي از يک سنت ماندگار يا عادت ديرپاي ديدن و نماياندن جانوران مواجه شده باشيم. ولي آنچه به طرز خارق العاده اي تازگي دارد ظهور پيکره آدمي به طور انفرادي و در گروه هاي بزرگ هم پيوسته در کنار حالت ها، موضوع ها و محيط هاي بسيار متنوع است. پيش از اين گفتيم که پيکره انسان در کارهاي هنري غارنشينان تقريباً هيچ گاه به چشم نمي خورد. انسان افتاده يا از پاي در آمده در منظره چاه در غار لاسکو، کاملاً استثنايي است. در نقاشي هاي پناهگاهي، تمايل و توجه جديد به موضوعات انساني و تأکيد بر عملي که در طي آن انسان بر جانور مسلط مي شود، در کانون يا نقطه مرکزي هر اثر هنري قرار دارند. واژگان جديد شکل ها ممکن است پس از پيمودن درياي مديترانه از شمال آفريقا که نقاشي هاي بسياري مشابه نقاشي هاي يافت شده در اسپانياي خاوري در آن پيدا شده اند، به اروپا رسيده باشند. درباره تعيين تاريخ آغاز اين تحول، بحث هاي مفصلي ميان دانشمندان صورت گرفته است و امروزه تقريباً نوعي توافق بر سر سال 8000 پيش از ميلاد حاصل شده است و در اين مورد که سبک مزبور تا سال 3000 پيش از ميلاد (با تغييرات بسيار) دوام آورده است نيز توافق شده است.  

برخي از ويژگي هاي برجسته نقاشي هاي پناهگاهي در تصوير سر زنده اي مرکب از پنج جنگاور که در دوره گاسولا يافت شده است ديده مي شود. تصوير اين گروه که عرضش تقريباً بيست و چهار سانتي متر است نمونه اي از اغراق مرسوم شديد در حرکت، تکرار هماهنگ شکل اصلي، و به طور کلي فدا کردن شکل ظاهر ناتوراليستي در برابر توصيف و وحدت عمل است. حتي اگر چنين باشد مي توانيم جزئياتي را مشخص کنيم که در توصيفشان صرفه جويي شده است – تير ها، کمان ها، کلاه پردار سر دسته گروه، پاهاي از هم گشوده و ضربدري، نشانه گامي جهش وار تلقي شده اند و اين احتمال  وجود  دارد که مردان مزبور به ميدان جنگ يا رقصي جادويي مي رفته اند.

در نقاشي هاي ديگري از اين قبيل وحدت شکل اصلي از اين نيز بيشتر از زاويه خطوط چنان تند و با روح اند که حکايت از خط – همچنان که پيش از اين گفتيم – يا حکايت از هيروگليف دارند و سبک هاي نقاشي صخره اي پيش از گذشت هزاران سال عملاً انتزاعي تر و خلاصه تر مي شوند، در آنها نماد بيش از تصوير ديده مي شود و مي توان احتمال داد که اين سبک ها دست اندر کار ثبت مرحله اي از تکامل عنصر نمادي از عنصر تصويري بوده اند، تکاملي که در خاور نزديک به اختراع خط مي انجامد. بعدها سر زندگي و خودرويي نقاشي هاي پناهگاهي در هماهنگي هاي خشک، شکل هاي تقريباًً هفت گونه اي ناپديد مي شود که تکرارشان آدمي را به اين نتيجه مي رساند که گويي از مجموعه يا ذخيره علامتي محدود ريشه گرفته اند.

نقاشي هاي پناهگاهي، احتمالاً مانند نقاشي هاي غاري اهميت جادويي – مذهبي داشته اند، هر چند برخي از ناظران آنها را چيزي بيش از ضبط تصويري رويدادهاي به ياد ماندني نمي دانند. اين نقاشي ها در نقاط تاريخي خاصي متمرکز شده اند که مدت هاي مديدي مورد استفاده بوده اند، ولي نقاط مجاور با آنکه براي نقاشي مناسب تر بوده اند مورد استفاده قرار نمي گرفته اند. اين نشان مي دهد که نقاط مزبور نه فقط در نزد نقاشان عصر ميان سنگي بلکه در نزد کساني که راهشان را در آن دوره تاريخي مي گشودند، نيز نقاطي مقدس به شمار مي رفته اند. از متون ايبريايي و لاتين چنين بر مي آيد که در اواخر دوره حاکميت روميان، مردم برخي از اين مکان هاي مقدس را داراي نيروهاي فوق طبيعي مي پنداشته اند.