10

قرآن و روانشناسي

فصل سوم

ادراك حسي در قرآن

حواس پوستي

تحقيقات جديد فيزيولوژيك، ثابت كرده است كه در پوست انسان، سلولهاي زيادي به اشكال گوناگون وجود دارد كه هر دسته از آنها، مخصوص انواع مشخصي از احساسها هستند. مثلاً بعضي از آنها گرما و بعضي سرما را حس مي كنند. بخشي از آنها مخصوص لمس اشيا و احساس فشار وارد بر پوست هستند و بعضي هم درد را حس مي كنند. قرآن در آيه زير به وجود اعضاي حسي كه مخصوص احساس در پوست بدن هستند، چنين اشاره مي كند: "آنان كه به آيات ما كافر شدند، به زودي به آتش دوزخشان درافكنيم كه هرچه پوست تن آنها بسوزد به پوست ديگر مبدلش سازيم تا سختي عذاب را بچشند كه همانا خدا مقتدر و كارش از روي حكمت است."  (نسا، آيه 56)

قرآن به حس لامسه نيز به عنوان ابزاري كه انسان براي احساس و شناخت اشيا از آن كمك مي گيرد، اشاره كرده است: "و اگر ما كتابي بر تو فرستيم در كاغذي كه آن را به دست خود لمس كنند (چنان كه در خود آنهاست) باز كافران گويند كه اين نيست مگر سحري آشكار". (انعام، آيه 7)

ب) ادراك حسي خارج از چهارچوب حواس (ادراك فوق حسي):

نوع ديگري از ادراك حسي غير معمول، نيز وجود دارد كه روان شناسان آن را "ادراك فوق حسي" ناميده اند. مانند "كشف و شهود" كه عبارت است از ديدن اشيا يا حوادث دوري كه خارج از محدوده حس باصره قرار دارند و تله پاتي عبارت است از درك كردن افكار ذهني فرد ديگري در مكاني دور و يا احساس شنوايي كه عبارت است از شنيدن صدا يا سخني از مكاني دور كه خارج از محدوده حس شنوايي است.

اين نوع ادراك فوق حسي را همه مردم ندارند و تنها براي بعضي افراد كه از استعداد ويژه اي برخوردار هستند، امكانپذير است. اين استعداد، عبارت از نوعي شفافيت و صفاي روحي است و به نيروي ادراك خارق العاده بستگي دارد كه انسان مي تواند از حدود مكان تجاوز كند و اشيا و حوادث دور از خود و يا حوادثي را كه به علت وجود موانع از او پوشيده است، درك كند.

قرآن، براي ادراك حسي غير معمولي، ماجراي حضرت يعقوب را به عنوان مثال ذكر كرده است. آن حضرت بوي فرزندش يوسف را هنگامي كه كاروان حامل پيراهن يوسف از سرزمين مصر به راه افتاده بود و چند روز راه از محل اقامتش فاصله داشت، استشمام كرد: "چون كاروان از مصر بيرون آمد، يعقوب گفت اگر مرا تخطئه نكنيد من بوي يوسف را مي شنوم."

استشمام بوي يوسف، توسط حضرت يعقوب، از چنين مسافت دوري به طور آشكار به پديده ادراك حسي خارج از چهارچوب حواس، اشاره دارد. (يوسف، آيه 94)

يكي از معجزات حضرت عيسي كه قرآن، از آن خبر داده است، اين بود كه آن حضرت به مردم مي گفت: كه در خانه هايشان چه نوع غذايي مي خورند و چه چيزهايي ذخيره مي كنند: "و به شما از عقيب خبر دهم كه در خانه هاتان چه مي خوريد و چه ذخيره مي كنيد ...". (آل عمران، آيه 49)

در كتب حديث و تاريخ زندگي صحابه پيامبر و همچنن تاريخ تصوف، نمونه هايي از ادراك حسي خارج از محدوده حواس كه صوفيان آن را "مكاشف" مي نامند، يافت مي شود. "مسلم" از پيامبر اكرم (ص) روايت مي كند كه فرمود: "ركوع و سجود را به طور كامل انجام دهيد، سوگند به خدا هنگامي كه به ركوع و سجود مي رويد، من شما را از پشت سرم مي بينم."

"نجاري" نيز روايت مي كند كه پيامبر اكرم (ص) فرمود: "آيا مي بينيد كه من در اينجا چگونه رو به قبله ايستاده ام (شما هم، چنين كنيد) چون سوگند به خدا كه نه خشوع و حضور قلب شما و نه ركوع شما در نماز بر من مخفي نمي ماند. زيرا من از پشت سرم شما را مي بينم."

اينها نشان مي دهد كه پيامبر، چيزهايي را مي شنيد كه صحابه اطراف او نتوانستند بشنوند و اين موضوع، دليل بر اين است كه امكان دارد اگر انسان دلش را از اشتغالها و آلودگيهاي دنيا صاف كند و از بيهوده گوييها امتناع ورزد، نيرويي كسب مي كند كه شنيده ها را مي شنود و حضرت، خود در اين باره مي فرمايند: "سوگند به آنكه جانم در قبضه قدرت اوست، اگر به همان حالت كه در نزد من هستيد و همچنين در حال ذكر و ياد زندگيتان را ادامه دهيد، فرشتگان حتي در ستر و سرراهتان به ديدار شما خواهند آمد. اما اي حفظله، انسان ساعت به ساعت سه بار تغيير مي كند".

اين حديث دلالت مي كند كه اگر صحابه، به همان حالت صفاي قلب و شفافيت روح يا خدا، يعني همان روشي كه در حضور پيامبر داشتند و آن را ادامه مي دادند، امكان داشت فرشتگان را ببينند.

ج) تاثير انگيزه ها و ارزشها در توجه و ادراك حسي:

انگيزه ها و ارزشهاي فرد، در آگاهي و ادراك او تأثير مي گذارد. نتيجه بسياري از بررسيهاي تجربي جديد، اين موضوع را به اثبات رسانيده و قرآن در مواردي به اين حقيقت، اشاره كرده است. آنجا كه يادآوري مي كند كه چگونه ايمان، باعث مي شود مؤمنان در حالت آمادگي و توجه به آيات قرآن كه از طرف خدا نازل مي شوند، گوش فرا دهند و آنها را آگاهانه درك كنند و به طور دقيق بفهمند. در حالي كه همين آيات در مشركان چنين تأثيري ندارد و آنها از گوش فرا دادن و ادراك و فهم آن غافلند: "و محققاً بسياري از جن و انس را براي جهنم واگذارديم. چه آنكه آنها را دلهايي است بي ادراك و معرفت و ديده هايي است بي نور بصيرت و گوشهايي است ناشنواي حقيقت. آنها مانند چهارپايانند بلكه بسي گمراهترند؛ زيرا قوه ادراك مصلحت و مفسده داشتند و بار عمل نكردند. آنها مردمي هستند (كه از خدا و قيامت و عاقبت كار خود به بازيچه دنيا) غافل شدند. " (اعراف، آيه 173)

و نيز يكي از نمودهاي تأثيرگذار انگيزه ها بر ادراك، تحريف و نسخ حقيقت چيزهاست كه گاهي در ادراك پيش مي آيد. از اين رو انسان، گاهي يك چيز خوب را زشت و يك شيء زشت را زيبا مي بيند. قرآن، به تحريفي كه انگيزه ها و خواسته ها و هواي نفس در ادراك، به وجود مي آورند اشاره كرده است. "آيا آن كس كه كردار زشتش به چشم، زيبا جلوه گر شده تا از (خودپسندي) هر كردار بد در نظرش نيكو آمده است."  (فاطر، آيه 8)

تحقيقات روان كاوي ثابت كرده است كه انسان به عدم ادراك چيزهايي علاقه دارد كه او را نگران و ناراحت مي كند و يا با تمايلات و خواستارهايش در تضاد است.

  10