|
 
5
 
قرآن و روانشناسي
فصل دوم
انفعالها در
قرآن
مشيت حکيمانه خداوند چنين اقتضا مي کند که يک سلسله
حالتهاي انفعالي در انسان و نيز حيوان قرار مي دهد. اين عواطف (علاوه بر انگيزه
ها) در حفظ و بقاي نسل انسان و حيوان، به آنها کمک مي کنند. مثلاً ترس که حالتي
انفعالي است، باعث مي شود از خطرهايي که تهديدمان مي کنند دوري کنيم و حالت
انفعالي خشم، ما را به دفاع از خود و مبارزه براي بقا وا مي دارد و يا حالت
انفعالي محبت، اساس و پايه پيوند دو جنس نر و ماده (در انسان و حيوان) و جذب هر
کدام به ديگري، براي بقاي نوع مي باشد.
ميان انگيزه ها (عواطف فعال) و عواطف انفعالي، رابطه
مستحکمي وجود دارد. چون هر انگيزه اي معمولاً همراه يک حالت انفعالي است. مثلاً
هرگاه انگيزه اي در انسان به اوج خود برسد و براي مدتي از ارضاي آن جلوگيري به عمل
آيد، به انسان حالتي از تنش دست مي دهد و اين حالت، معمولاً با حالت جواني و انفعالي
اندوه و گرفتگي همراه است. اما ارضاي انگيزه مزبور، حالت شادي و خوشحالي را به
همراه دارد. علاوه بر اين، عواطف انفعالي درست مانند انگيزه ها، وظيفه جهت دادن به
رفتار و ارشاد را نيز انجام مي دهند؛ به عنوان مثال، حالت انفعالي ترس، انسان را به
فرار و دور شدن از خطر وا مي دارد و حالت انفعالي خشم، شخص را به دفاع از خود و
گاهي حتي به تجاوز وادار مي کند و يا حالت انفعالي محبت باعث نزديکي انسان به
محبوبش مي شود.
در قرآن کريم، توصيفاتي درباره بسياري از عواطف
انفعالي مانند ترس و خشم، محبت و شادي، نفرت، غيرت، حسد و پشيماني شرم و خواري که
انسان آن را احساس مي کند آمده است.
الف – ترس
ترس يکي از عواطف مهم انفعالي در زندگي انسان به شمار
مي آيد، زيرا اين حالت همان طور که قبلاً گفتيم او را به دور شدن از خطراتي که
تهديدش مي کنند، کمک مي کند و اين نيز به نوبه خود، انسان را در حفظ زندگي و بقاي
نسل ياري مي دهد.
فايده ترس، تنها در حفظ انسان از خطراتي که او را در
زندگي دنيوي تهديد مي کنند، خلاصه نمي شود، بلکه علاوه بر اين، از مهمترين فوايدش
اين است که مؤمن را به حفظ خود در برابر عذاب الهي در آخرت نيز وا مي دارد؛ زيرا ترس
از کيفر خدا، مؤمن را به اجتناب از گناهان و تمسک به تقوا و پايبندي به عبادت و
کار، براي خشنودي خدا وادار مي کند. "مؤمنان آنهايي هستند که چون
ذکري از خدا شود (از عظمت و حلال خدا) دلهايشان ترسان و لرزان شود و چون آيات خدا را
بر آنها تلاوت کنند بر مقام ايمانشان بيفزايد و به خداي خود (در هر کار) توکل مي
کنند." (سوره انفال آيه 2)
"شبها پهلو از بستر خواب حرکت دهند و (در دل شب)
با بيم و اميد، خداي خود را بخوانند و از آنچه روزي آنها کرديم به مسکينان انفاق
کنند." (سوره سجده آيه 16) حالت انفعالي ترس، نوعي اضطراب حاد است که تمام
وجود شخص را فرا مي گيرد. قرآن اين اضطراب را با عنوان زلزله سختي که انسان را شديداً
تکان مي دهد و نيروي تفکر و تسلط را از او سلب مي کند توصيف کرده است.
"ياد آيد وقتي که (در جنگ احزاب) مثلاً کفار از
بالا و زير بر شما حمله ور شدند و چشمها حيران شد و جانها به گلو رسيد و به وعده
خدا گمانها مختلف گرديد (مؤمنان حقيقي) به وعده حق و فتح اسلام خوش گمان و ديگران
بدگمان بودند. در آنجا مؤمنان امتحان شدند (و ضعيفان ايمانان) سخت متزلزل گرديدند."
(سوره احزاب، آيه 10و 11)
اگر ترس، ناگهاني و شديد باشد، براي مدتي به انسان،
حالتي از بهت و سرگرداني دست مي دهد و توانايي حرکت يا تفکر از او سلب مي شود.
قرآن ضمن توصيف روز قيامت به چنين حالتي که از ترس شديد و ناگهاني ناشي مي شود
اشاره مي کند: "بلکه واقعه مرگ و قيامت، ناگهاني فرا مي رسد و آنها را مبهوت
و حيران کند که نه قدرت بر رد آن داشته و نه بر تأخير آن مهلتي توانند يافت."
(سوره انبياء آيه 40)
وقتي خطري شديد، انسان را احاطه کند و ترس بر او چيره
شود. تمام سعي و تلاشش را متمرکز مي کند تا خود را از ورطه خطرناک نجات بخشد و به
هيچ چيز ديگري توجه ندارد. همراه حالت انفعالي ترس، تغييرات زيادي در وظايف فيزيولوژيک
بدن انسان و خطوط چهره، تارهاي صوتي و شکل بدن ايجاد مي شود. انسان معمولاً با دور
شدن و فرار از مواضع و موقعيتهاي خطرناکي که تهديدش مي کنند و حالت انفعالي ترس را
در او بر مي انگيزانند، با اين حالت به مبارزه و مقابله بر مي خيزد.
قرآن، مقابله انسان را در برابر ترس که با فرار از
جاهاي تهديد آميز و خطرناک و ترس برانگيز صورت مي گيرد - در جريان توصيف ترس
کافران اقوام گذشته و عذاب الهي که به سبب تکذيب پيامبران و پافشاري بر کفر، بر
آنها فرود آمد، به طوري که ترس شديدي آنها
را فرا گرفت و براي فرار از اين عذاب از همديگر پيشي مي گرفتند- چنين توصيف مي کند:
"و چه بسيار مردم مقتدري در شعرها و ديارها بودند که ما به جرم ظلم و
ستمکاري، آنها را در هم شکستيم و هلاک ساختيم و قومي ديگر به جاي آنها بيافريديم. پس
هنگامي که آن ستمکاران عذاب ما را به چشم مشاهده کردند از آن ديار رو به فرار
نهادند." (سوره انبياء آيه 11، 12)
انواع ترسها
چيزهايي که باعث ترس انسان مي شوند، زياد هستند. قرآن
کريم برخي از ترسهاي مهم انسان مانند ترس از خدا، ترس از مرگ و ترس از فقر
را ذکر کرده است. ترس از خدا در زندگي مؤمن اهميت بسزايي دارد زيرا دائماً او را
به تقوا و جلب رضامندي خدا و پيروي از راه و رسم او و ترک محرمات و انجام اوامر
الهي وا مي دارد. ترس از خدا در واقع يکي از ارکان ايمان و پايه هاي مهم شکل گيري
شخصيت مؤمن به شمار مي آيد: "مؤمنان آنها هستند که چون ذکري از خدا شود (از
عظمت و جلال خدا) دلهايشان ترسان و لرزان شود و چون آيات خدا ررا بر آنها تلاوت
کنند بر مقام ايمانشان بيفزايد." (سوره انفال، آيه 2)
يکي از ترسهايي که در ميان مردم فراوان ديده مي شود،
ترس از مرگ است. اين نوع ترس در ميان منافقان که از جنگ مي ترسيدند در قرآن توصيف
شده است: "ديدي آنگاه که بر آنها (در جنگ بدر) حکم جهاد آمد در آن هنگام
گروهي از ايشان بيش از آن اندازه که بايد از خدا بترسند از مردم (دشمنان خود)
ترسيدند و گفتند اي خدا چرا بر ما حکم جنگ را واجب کردي که عمر ما را تا هنگام اجل
و مرگ طبيعي به تأخير نيفکني (ي رسول ما به آنان که اين اعتراض کنند) بگو زندگي
دنيا متاعي است و جهان آخرت براي هر که خدا ترس باشد بسيار بهتر از دنياست و آنجا
کمترين ستم درباره کسي نخواهد شد." (سوره نساء آيه 77)
تنها راه نجات از اين ترس، ايمان واقعي به خداست. چون
مؤمن مي داند که با مردن، به يک زندگي جاودان اخروي منتقل مي شود و از رحمت و
رضايت خدا بهره مند خواهد شد. شکي نيست که ترس از مرگ، براي گناهکاراني که مي
ترسند مرگشان پيش از توبه فرا رسد، سخت است. بنابراين ترس از مرگ در واقع به اين
موضوع بر مي گردد که مرگ مانع از توبه است. به همين دليل ترس از مرگ در رابطه بسيار
نزديک با ترس از خدا قرار دارد.
ملحداني که به رستاخيز و زندگي اخروي ايمان ندارند از
مرگ مي ترسند، زيرا معتقدند مرگ به معناي از بين رفتن و نيستي و نابودي است. از
اين رو آنها نسبت به سرنوشتي که در پايان زندگي به آن مي رسند بيمناکند.
ترس از فقر نيز از ترسهاي رايج در ميان مردم
است. انسان در زندگي دائماً براي کسب روزي و فراهم آوردن وسايل يک زندگي
آرام و گوارا براي خود و خانواده اش تلاش مي کند. او معمولاً براي کسب معاش، رنج و
زحمت و خستگي فراواني را تحمل مي کند و هر خطري که احتمالاً منبع در آمدش را تهديد
کند باعث ترس و هراسش مي شود. عربها پيش از اسلام فرزندانشان را از ترس مي کشتند
ولي قرآن، اين کار را منع و آنها را آگاه کرد که روزي خود آنها و فرزندانشان در
دست خداست. "و فرزندان خود را از ترس فقر به قتل نرسانيد که ما رازق شما و
آنها هستيم زيرا قتل فرزندان گناه بسيار بزرگي است." (اسراء آيه 31)
يکي از ويژگيهاي ايمان به خدا اين است که ترس
از فقر را در انسان از بين مي برد چون فرد مؤمني که به راستي معتقد به خداست، يقين
دارد که روزي در دست خداست و به همين دليل ديگر انگيزه اي براي ترس از فقر ندارد. "همانا
روزي بخشنده خلق خداست که صاحب قوت و اقتدار است." (ذاريات، آيه 58)
ترس از خدا، وظيفه مهم و مفيدي در زندگي مؤمن ايفا
مي کند؛ يعني او را از ارتکاب گناه دور مي سازد و در نتيجه از دچار شدن به
خشم و عذاب الهي حفظ مي کند. علاوه بر اين، او را به انجام عبادت و کارهاي شايسته
براي رضاي خدا تشويق مي کند. زيرا ترس از خدا باعث مي شود که مؤمن، نوعي امنيت
رواني احساس مي کند چرا که در چنين حالتي وجودش را هاله اي از اميدواري نسبت به
عفو و رضاي خدا فرا مي گيرد.
5
|
