|
 
2
 
قرآن و روانشناسي
بخش اول
انگيزه هاي رفتار در قرآن
انگيزه ها نيروهاي محرکي هستند که در موجود زنده، حالتي از نشاط و فعاليت بر مي
انگيزند و رفتارش را آشکار مي سازند و او را به سوي هدف يا هدفهاي مشخصي راهنمايي
مي کنند. انگيزه ها، وظايف ضروري و مهمي براي موجود زنده انجام مي دهند. روانشناسان
جديد، انگيزه ها را به دو بخش اصلي تقسيم مي کنند و آنها عبارتند از:
انگيزه هاي فيزيولوژيک يا انگيزه هاي اوليه: اين انگيزه ها، به نيازهاي
فيزيولوژيک جسم و عوارضي که دريافتهاي بدن مانند کمبود مواد لازم براي بدن يا به
هم خوردن تعادل آن به وجود مي آيند، مربوط مي شود. اين انگيزه ها رفتار فرد را در
جهت اهدافي که نيازهاي فيزيولوژيک بدنش را برآورده کنند، راهنمايي مي کنند و يا
نقص و کمبودي را که گاهي در بافتهاي بدن به وجود مي آيد جبران مي کنند و آن را از
نظر توازن به حالت گذشته برمي گردانند.
انگيزه هاي رواني يا ثانويه: اين انگيزه ها به وسيله فراگيري در جريان رشد اجتماعي فرد قابل حصول
هستند. تحقيقات جديد فيزيولوژيک روشن کرده است که در بدن انسان و حيوان، نوعي
تمايل طبيعي نسبت به حفظ توازن در درجه اي ثابت وجود دارد، به طوري که اگر اين
توازن، مختل شود عاملي در او برانگيخته مي شود که به انجام فعاليت هماهنگ سازي
براي بازگرداندن بدن به حالت توازن سابق وادارش مي کند.
اما قرآن کريم در چهارده قرن پيش همين نظريه «توازن» را که اخيراً توسط
دانشمندان، کشف شده را بيان کرده است. آنجا که مي فرمايد: «وَ خَلَقَ کُلََّ شيء
فَقَدَّرْهَ تَقدِيراً. و خداوند همه چيز را آفريد آنگاه آن را در اندازه اي معين
قرار داد.» (سوره فرقان، آيه 2) و يا: «.... کُلّ شَيء عِندَهُ بِمِقْدارٍ. هرچيز
در نزد خداوند به اندازه است.» (سوره رعد، آيه 8)
بنابراين انسان و حيوان با روشي حساب شده آفريده شده و هرگاه اين توازن به هم
بخورد، يک سري انگيزه فيزيولوژيک به کار مي افتد و انسان يا حيوان را وادار مي کند
تا با يک سري اعمال هماهنگ کننده، حالت توازن را به بدن برگرداند. قرآن به مهمترين
انگيزه هاي فيزيولوژيک اشاره مي کند که ما نيز مختصراً به آنها مي پردازيم.
الف) انگيزه فيزيولوژيک
1- انگيزه هاي حفظ ذات
خداوند متعال در برخي از آيات قرآن، مهمترين انگيزه هاي فيزيولوژيک را که
وظيفه حفظ انس و بقاي فرد را بر عهده دارند، ذکر کرده است مانند: گرسنگي، تشنگي،
درد، خستگي، گرما و سرما.
« فَقُلْنا يآدَمُ انّ
هذا عَدوٌّ لَکَ وَ لَذِوْجِکَ فَلا يُخْرِجَنَّکُما مِنَ اَلْجَنّةِ فَتَشْقي.
انَّ لَکَ اَلاّتَجوُعَ فيها وَلا تَعْريَ. وَ أَنَّکَ لا نَظْمَؤُا فيها وَ
لاتَضْحي. فَوَسْوَسَ اِلَيْهِ الّشْطانُ قالَ يآدَمُ هَلْ أَدُلَّکُ عَلي
شَجَرَةِ الْخُلدِ وَ مُلْکِ لايَبْلي.» آنگاه گفتيم اي آدم (محقيقاً بدان) که اين
شيطان با تو و همسرت دشمن است مبادا شما را از بهشت بيرون کند که در نتيجه به
شقاوت و بدبختي دچار شويد. همانا براي تو در بهشت (همه چيز مهياست) نه هرگز آنجا
گرسنه شوي و نه عريان ماني و نه هرگز در آنجا به تشنگي و گرماي آفتاب آزار بيني.
باز (با اين همه سفارش) شيطان در او وسوسه کرد و گفت: اي آدم، آيا تو را به درخت
ابديت و ملک مردن راهنمايي کنيم؟» (سوره طه 117-120)
در اين آيات، به سه انگيزه مهم از انگيزه هاي حفظ ذات اشاره شده است که
عبارتند از: انگيزه هاي گرسنگي، تشنگي و پرهيز از گرما و همچنين سرماي سخت. اين آيات
همچنين به انگيزه هاي حب بقاي مالکيت نيز اشاره مي کند. اصولاً انگيزه هاي حفظ ذات
در خدمت انگيزه «حب بقاي نفس» عمل مي کنند. زيرا اين انگيزه ها با برآوردن نيازهاي
فيزيولوژيک جسم، در واقع بقاي شخص و ادامه زندگي وي فعاليت مي کنند.
اصولاً انگيزه هاي حفظ ذات، هم در حيوان و هم در انسان وجود دارد. برخي از
آيات قرآن به اهميت ويژه هر يک از انگيزه هاي گرسنگي و حالت انفعالي ترس در زندگي
انسان اشاراتي مي کنند. هر يک از حالتهاي گرسني و ترس در زندگي انسان تأثير بسزايي
دارند. « فَلْيَعْبُدوا رَبَّ هذا اَلْبَيْتِ. اَلَّذي اَطْعَمَهُمْ مِنْ جوُعِ وَ
ءَامَنَهُمْ مِنْ خَوْفِ» پس بايد خداي يگانه کعبه را بپرستند که به آنها هنگام
گرسنگي طعام داد و از ترس و خطر، ايمنشان ساخت.»( قريش، آيات 3 و 4)
2- انگيزه تنفس
انگيزه تنفس يکي از انگيزه هاي ضروري فيزيولوژيک انسان است. زيرا انسان و
حيوان براي زنده ماندن، نياز به اکسيژن دارند و اگر به طور کلي اکسيژن يافت نشود،
انسان مي ميرد. خداوند در آيه زير به اهميت تنفس در زندگي انسان چنين اشاره مي کند:
« وَءَايُةُ اَناّ حَمَلْنا ذُرِّيَتَّهُمْ في الْفُلْکِالْ مَشْحوُنَ وَ
خَلَقْناَ لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ئَ ما يَرْکَبوُنَ. وَ إنْ نَشََا نُغْرِقْهُمْ
فَلا صَرِيِخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ يُنْقَذوُنَ.» و نشانه ديگر اينکه ما نژاد بشر را
در کشتي پربار سوار گردانيديم و براي آنها مانند کشتي چيزي که بر آن سوار شوند خلق
کرديم (مرکبهاي ديگر) و اگر بخواهيم همه را غرق مي کنيم و ابداً نه فريادرس و نه
راه نجاتي يابند.» (سوره يس – آيه 41-43)
دو انگيزه بقاي نوع:
حکمت خداوند متعال اقتضا مي کند که در سرشت انسان و حيوان انگيزه هاي
فيزيولوژيک فطري قرار دهد که آنها را وا دارد، رفتارهاي ضروري گوناگوني براي حفظ
ذات در پيش گيرند.
همچنين حکمتش اقتضا مي کند که در سرشت اين دو موجود دو انگيزه فيزيولوژيک فطري
قرار دهد که آنها را به دو نوع رفتار مهم که بقاي نوع، وابسته به آنهاست وادار
کند. اين دو انگيزه عبارتند از: انگيزه جنسي – انگيزه مادري
1- انگيزه جنسي
کار مهم اين انگيزه، توليد مثل است که موجب تشکيل
خانواده ها و جوامع نوع بشر و ملتها مي شود. عمران و آباداني کره زمين، شناخت
ملتها، گسترش تمدن و پيشرفت دانش و صنعت محصول اين انگيزه است.
« يا اَيُّها النَّاسُ
إنّا خلقَکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنثي وَ جعلْنکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتعارَفوا
اِنّ اکرمَکُمْ عندالل اَتقکُمْ، اِنّ اللهَ عَليمُ خبير.» اي مردم همه شما را از
زن و مرد آفريديم و شما را در دسته ها و قبايل مختلفي قرار داديم تا همديگر را
بشناسيد، همانا گراميترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست و خداوند بسيار دانا و
آگاه است.» (سوره حجرات، آيه 13) « و خداوند از جنس خودتان براي شما همسراني آفريد
و از همسرانتان فرزندان و نوه هايي قرار داد...». (سوره نحل ـ آيه 72)
انگيزه جنسي، در واقع پايه تشکيل خانواده مي باشد، زيرا هر يک از زوجين در
کنار همسر خود احساس راحتي و امنيت و آرامش مي کند و بين آنها عاطفه، عشق و دوستي
و مهرباني به وجود مي آيد که اين خود عامل تداوم زندگي زناشويي، در حالتي از
هماهنگي و همکاري مي باشد و اين نوع زندگي نيز به نوبه خود فضاي سالمي را براي رشد
و تربيت کودکان و شکل گيري صحيح شخصيت آنها، آماده مي سازد. «وَ مِنْ الله و أنّْ
خَلَقَ لَکُم مِنْ انفسکُمْ اَزواجاً لِتَسکنوُا اِلَيها وَ جَعَلَ بَينَکُمْ
مَوَّدةًّ وَ رحمَةً. انَّ في ذلِکَ لايتِ لِقَوْمٍ يتفَکَّروُنَ.» و يکي ديگر از
آيات خدا اين است که براي شما از جنس خودتان جفتهايي آفريد که مايه آرامش شما باشد
و ميان شما رأفت و مهرباني قرار داد و در اين امر براي مردم متفکر نشانه هاي علم و
حکمت خدا آشکار است.» (سوره روم ـ آيه 21)
2- انگيزه مادري
حکمت و مصلحت خداوند متعال چنين است که در سرنوشت مادر نيز انگيزه اي فطري
بوجود مي آورد که او را براي انجام رسالت مهم خويش به منظور بقاي نوع، آماده
ميکند. چون مادر، سختي دوران بارداري و زايمان را از روي رغبت تحمل مي کند و پس از
تولد فرزند نيز وظيفه شير دادن و نگهداري و مهرباني نسبت به او را انجام مي دهد تا
وقتي که کودک رشد کند و خود بتواند کارهايش را انجام دهد. قرآن به رنج بارداري و
زايمان و تحمل آن توسط مادر،چنين اشاره مي کند. « وَ وَصّينا الْانسانَ
بَوالدَيْهِ احساناً حَمَلَتْهُ أمّه کُرْها وَ وَضَعْتُه کُرْها وَ حملْهُ وَ
فصلهُ ثُلَثوُنَ شهراً». ما به انسان سفارش کرديم که به پدر و مادر خود احسان کند
که مادر، رنج و زحمت بار حمل را متحمل شد و باز با درد و مشقت وضع حمل کرد و سي
ماه تمام مدت حمل و شيرخوارگي بود ...» (سوره احقاف، آيه 15)
2
|
