درس 6 : رباعي ، دو بيتي و چهار پاره
درس 7 : مستزاد و شعر نيمايي

درس 6 : رباعي ، دو بيتي و چهار پاره

وقت است كه در بر آشنايي بزنيم
تا بر گل و سبزه تكيه جايي بزنيم
زان پيش كه دست و پا فروبندد مرگ
آخر كم از آن كه دست و پاي بزنيم

شعري چهار مصراعي است كه مصراع سوم آن معمولاً قافيه ندارد. درون مايه ي رباعي بيشتر عارفانه، عاشقانه يا فلسفي است. اين نوع شعر مناسب ترين قالب براي ثبت لحظه هاي كوتاه شاعرانه است و در همه ي دوره ها رواج داشته است. رباعي قالبي خاص زبان فارسي است وخيام ،‌عطار، مولوي و با باافضل سرايندگان نامدار رباعي اند.

  دو بيتي

به صحرا بنگرم ، صحرا ته وينم
به دريا بنگرم، دريا ته وينم
به هرجا بنگرم كوه و در و دشت
نشان از قامت رعنا ته وينم

دو بيتي را در فارسي «ترانه» هم مي گويند.
دو بيتي : شعري است مشتمل بر دو بيت كه گاه مصراع سوم آن قافيه ندارد. بيشتر درون مايه اي عاشقانه وي زمانه دارد و رايج ترين قالب در ميان روستاييان است. باباطاهر و فايز معروف ترين شاعران دو بيتي گو هستند. دو بيتي وزني خاص دارد و از اين نظر با رباعي متفاوت است.  

  چهار پاره

بلم آرام چون قويي، سبكبار
به نرمي بر سر كارون همي رفت
به نخلستان ساحل، قرص خورشيد
ز دامان افق بيرون همي رفت
***
شفق بازي كنان در جنبش باد
شكوه ديگر و راز دگر داشت
به دشت پر شقايق ،‌باد سرمست
تو پنداري كه پاورچين گذر داشت
***
جدان پاروزنان بر سينه ي موج
بلم مي راند و جانش در بلم بود
صدا سر داده مسكين در ره باد
گرفتار دل و بيمار غم بود...

درون مايه ي چهار پاره بيشتر اجتماعي و غنايي است.
چهارپاره : شعري است شامل چند دو بيتي با قافيه هاي مختلف كه از نظر معني باهم ارتباط دارند.در چهار پاره معمولاً مصراع هاي زوج هم قافيه اند. اين نوع شعر در روزگار معاصر پديد آمده و به وزن هايي غير از وزن دو بيتي نيز سروده شده است. توللي، خانلري و مشيري از سرايندگان چهار پاره اند.  

1 – درون مايه ي چهار پاره چيست؟
اجتماعي و غنايي

2 – چهار پاره را تعريف كنيد؟
شعري است شامل چند دو بيتي با قافيه هاي مختلف كه از نظر معني با هم ارتباط دارند.

3 – دو بيتي را تعريف كنيد؟
شعري است مشتمل بر دو بيت كه گاه مصراع سوم آن قافيه ندارد.

4 – معروف ترين شاعران دو بيتي گو را نام ببريد؟
باباطاهر – فايز

5 – رباعي را تعريف كنيد؟ شعري چهار مصراعي است كه مصراع سوم آن معمولاَ قافيه ندارد.  

درس 7 : مستزاد

اين قالب در شعر نسيم شمال، بهار و اديب الممالك فراهاني رواجي خاص داشته است.
درون مايه ي مستزاد مي تواند مدح، عشق ،‌عرفان،‌مسائل اجتماعي و ميهني باشد.
مستزاد : شعري است كه به آخر هر مصراع آن كلمه يا كلماتي افزوده شود. افزوده ها معني مصراع قبل يا بعد خود را تكميل مي كنند. قديمي ترين مستزادها از قرن پنجم ه.ق پديد آمده اند و اين نوع شعر در دوره هاي بعد كم و بيش مورد توجه شاعران بوده است. اهميت مستزاد از آن روست كه در پيدايش شعر نيمايي اثر داشته است.  

  شعر نيمايي

سلامت را نمي خواهد پاسخ گفت
سرها در گريبان است
كسي سر بر نيارد كرد پاسخ گفتن و ديدار ياران را
نگه جز پيش پا را ديد، نتواند
كه ره تاريك و لغزان است
و گر دست محبت سوي كس يازي
به اكراه آورد دست از بغل بيرون
كه سرما سخت سوزان است
نفس كز كرمگاه سينه مي آيد برون، ابرمي شود تاريك
چو ديوار ايستد در پيش چشمانت
نفس كاين است ، پس ديگر چه داري چشم
ز چشم دوستان دور يا نزديك؟
مسيحاي جوان مرد من! اي ترسان پير پيرهن چركين
هوا بس ناجوان مردانه سرد است ... آي
دمت گرم و سرت خوش باد
سلامم را تو پاسخ گوي ،‌در بگشاي ...
نمونه هايي از شعر نيما و پيروان او

از نيما يوشيج:
مي تراود مهتاب
مي درخشد شب تاب
نيست يك دم شكند خواب به چشم كس و ليك
غم اين خفته ي چند
خواب در چشم ترم مي شكند
نگران با من استاده سحر
صبح مي خواهد از من
كز مبارك دم او آورم اين قوم به جان باخته را بلكه خبر
در جگر ليكن خاري
از ره اين سفرم مي شكند  

شعري است با مصراع هاي كوتاه و بلند كه در آن قافيه الزامي نيست. درون مايه ي شعر نيمايي احساسات و تجربه هاي فردي،‌عشق ،‌سياست و ... است. بنيان گذار اين گونه شعر، نيما يوشيج است. مهدي اخوان ثالث، فروغ فرخزاد و سهراب سپهري از برگزيدگان شعر نيمايي اند.  

1 – مستزاد چيست؟
شعري است كه به آخر هر مصراع آن كلمه يا كلماتي افزوده شود.

2 – درون مايه مستزاد چيست؟
مدح، عشق،‌عرفان،‌مسائل اجتماعي و ميهني

3 – قديمي ترين مستزاد در كدام ديوان آورده است؟
مسعود سعد

4 – شعر نيمايي را تعريف كنيد؟
شعري است با مصراع هاي كوتاه و بلند كه در آن قافيه الزامي نيست

5 – بنيان گذار شعر نيمايي چه كسي است؟
نيما يوشيج