درس 4 : قطعه ، تركيب بند و ترجيع بند
درس 5 : مسمط و مثنوي

درس 4 : قطعه ، تركيب بند و ترجيع بند

  قطعه :

شعري است حداقل در دو بيت كه معمولاً مطلع آن مصرّ ع نيست و مصرع هاي زوج آن هم قافيه اند. قطعه وحدت موضوع دارد و موضوع آن معمولاً مطالب اخلاقي ، اجتماعي ، تعليمي ، مدح و هجو است. اين نوع شعر در تمام دوره ها در شعر فارسي رواج داشته است.  

  نمونه هايي از قطعه

پروين اعتصامي
شنيده ايد كه آسايش بزرگان چيست
براي خاطر بيچارگان نياسودن
به كاخ دهد كه آلايش است بنيادش
مقيم گشتن و دامان خود نيالودن

ابن يمين
اهل دنيا سه فرقه بيش نمي داند
چون طعام اند و همچو دارو درد
فرقه اي چون طعام در خوردند
كه از ايشان گريز نتوان كرد  

  ترجيع بند

غزل هايي است هم وزن با قافيه هايي متفاوت كه بيت يكسان مصرعي آن ها را به هم مي پيوندد. به هر غزل يك «خانه» و به بيت تكراري «ترجيع» مي گويند. ترجيع بند خاص شعر فارسي است و درون مايه هايي چون، مدح، عشق و عرفان دارد. قديم ترين ترجيع بند از فرخي سيستاني و زيباترين آن ها از سعدي (قرن 7) و هاتف اصفهاني است. يكي از شرط هاي زيبايي ترجيع بند آن است كه بيت آخر هرخانه با بيت ترجيع (برگردان) آن، از نظر معني مناسبتي تمام داشته باشد.  

  تركيب بند

شعري است چند بخشي كه هر بخش آن ازنظرقافيه و درون مايه همانند قصيده يا غزل است. اين بخشها را بيت مصرع متفاوت و نامكرري به هم مي پيوندد. قديم ترين تركيب بند از قطران تبريزي است. جمال الدين عبدالرزاق اصفهاني، محتشم كاشاني و وحشي بافقي از سرايندگان مشهور اين قالب اند.  

1 – تركيب بند را تعريف كنيد؟
شعري است چند بخشي كه هر بخش آن از نظر قافيه و درون مايه همانند قصيده يا غزل است.

2 – ترجيع بند را تعريف كنيد؟
غزل هايي است هم وزن با قافيه هايي متفاوت كه بيت يكسان مصرعي آن ها را به هم مي پيوندد.

3 – قديمي ترين و زيباترين ترجيع بند از چه كساني است؟
قديمي ترين از فرخي سيستاني و زيباترين از سعدي و هاتف

4 – يكي از شرط هاي زيبايي ترجيع بند چيست؟
آن است كه بيت آخر هر خانه با بيت ترجيع آن از نظر معني مناسبتي دارد

5 – قطعه را تعريف كنيد؟
شعري است حداقل در دويست كه معمولاً مطلع آن مصرع نيست و مصرع زوج آن هم قافيه اند.  

درس 5 : مسمط

شعري است كه از رشته هاي گوناگون پديد مي آيد. قافيه ي رشته ها متفاوت است و در هررشته همه مصراع ها به جزمصراع آخر هم قافيه اند. مصراع آخر هر رشته را بند گويند.اين مصراع كه در تمام رشته ها هم قافيه است، حلقه ي ارتباط تمام رشته هاست. درون مايه مسمط تقريباً همانند قصيده و بنيان گذارآن منوچهري دامغاني است. قاآني شاعر قرن سيزدهم نيز مسمط هاي زيبايي سروده است. مسمط تضميني، مسمطي است كه بند آن در هر رشته به ترتيب مصراع دوم بيت هاي يك غزل است؛ يعني شاعر بيت هاي يك غزل را به ترتيب در پايان رشته هاي مسمط مي آورد و تعداد رشته ها، تابع تعداد بيت هاي غزل است.  

  مثنوي

مثنوي مناسب ترين قالب براي بيان داستان ها و مطالب طولاني است.  

  درون مايه ي مثنوي

مثنوي هاي زبان فارسي از نظر محتوا متفاوت اند؛ از اين رو آن ها را به چهار دسته تقسيم مي كنند :
1 – حماسي و تاريخي مانند: شاهنامه ي فردوسي و اسكندر نامه ي نظامي گنجه اي.

2 – اخلاق و تعليمي،‌مانند : بوستان سعدي

3 – عاشقانه و بزمي، مانند : خسرو و شيرين نظامي و ويس و رامين فخرالدين اسعد.

4 – عارفانه ، مانند : مثنوي مولوي، حديقه الحقيقه ي سنايي و منطق الطير عطار.

مثنوي : شعري است با بيت هاي مصرع كه هر بيت قافيه اي مستقل دارد، خاص ايرانيان و فارسي زبانان است و از آغاز شعر فارسي تا حال مورد توجه بوده است. فردوسي، سعدي، نظامي ،‌عطار،‌مولوي و ... از مثنوي سرايان بنام اند.  

1 – مسمط را تعريف كنيد؟
شعري است كه از رشته هاي گوناگون پديد مي آيد، مصراع آخر هر رشته را بند گويند.

2 – بند را تعريف كنيد؟
مصراع آخر هر رشته را بند گويند.

3 – چند تن از مثنوي سرايان را نام ببريد؟
فردوسي ، سعدي ،‌نظامي ، عطار ، مولوي و ...

4 – مثنوي را تعريف كنيد؟
شعري است با بيت هاي مصرع كه هر بيت قافيه اي مستقل دارد.