درس 22 تضمين - تضاد
درس 23 : تناقض - حس آميزي
|
|
درس 22 تضمين - تضاد
چشم حافظ زير بام قصر آن حوري سرشت /
شيوه جنات تجري تحت الانهار داشت
چه خوش گفت فردوسي پاك زاد /
كه رحمت بر آن تربت پاك باد
ميازار موري كه دانه كش است /
كه جان دارد و جان شيرين خوش است
درويش بي معرفت نيارامد تا فقرش به كفرانجامد، كاذالفقر و ان يكون كفراً.
در مصراع اول شاعر بخشي از آيه هشتم سوره البينه (98) را در كلام خويش عيناً به كار برده است. او ضمن آن كه در بيان مقصود خويش از اين آيه استفاده كرده، با ايجاد تنوع در كلام سبب شده است كه ذهن به وادي ديگري پاي نهد.در شاهد دوم، سعدي بيتي را عيناً از فردوسي در سخن خوش آوره و خود با ذكر نام فردوسي به اين نكته اشاره كرده است. در آخرين شاهد ، سعدي بخشي از يك حديث را به عينه در كلام خويش آورده و به اصطلاح آن را تضمين كرده است. ارزشمندي اين تضمين، ايجازي است كه در آن وجود دارد.
تضمين : آوردن آيه، حديث ،مصراع يا بيتي از شاعري ديگر را در اثناي كلام تضمين گويند. تضمين با ايجاد تنوع سبب التذاذ خواننده مي شود. پديد آورنده ايجاز در كلام است و آگاهي شاعر را از موضوعات مختلف نشان مي دهد.
|
تضاد
|
|
گفتي به غم بنشين يا از سرجان برخيز /
فرمان بدمت جانا، بنشينم و برخيزم
شادي ندارد آن كه ندارد به دل غمي /
آن را كه نيست عالم غم، نيست عالمي
تو نه مثل آفتابي كه حضور و غيبت افتد /
دگران روند و آيند و تو همچنان كه هستي
در بيت اول، دو فعل (بنشين و برخيز) به كار رفته است. اين دو فعل از نظر معني ضد يك ديگرند. شادي كلمه اي است كه بيت با آن آغاز شده و غم كه متضاد آن است. (حضور و غيبت) در مصراع اول و (روند و آيند) در مصراع دوم با يك ديگر تضاد دارند.
تضاد : آوردن دو كلمه با معني متضاد است در سخن براي روشنگري ، زيبايي و لطافت آن تضاد قدرت تداعي دارد و از اين رو سبب تلاش ذهني مي شود . تضاد در شعر و نثر به كار مي رود.
هر قدر تضمين طبيعي تر باشد، هنري تر است.
|
|
1 – تضمين را تعريف كنيد؟ آوردن آيه، حديث، مصراع يا بيتي از شاعري ديگر را در اثناي كلام تضمين گويند.
2 – هر قدر تضمين طبيعي تر باشد، هنري تر است.
3 – يك مثال براي تضمين بياوريد ؟ درويش بي معرفت نيارامد تا فقرش به كفر انجامد، كه بادالفقر ان يكون كفراً.
|
درس 23 : تناقض
|
|
هرگز وجود حاضر غايب شنيده اي /
من در ميان جمع و دلم جاي ديگر است
كي شود اين روان من ساكن /
اين چنين ساكن روان كه منم
كوش ترحمي كو كز ما نظر نپوشد /
دست غريق يعني فرياد بي صدايم
از تهي سرشار، جويبار لحظه ها جاري است.
در بيت اول ،«حاضر و غايب» به هم اضافه شده اند و غايب، صفت حاضر واقع گرديده است.
به تعبير ديگر، اين دو صفت متناقض اند. موسيقي معنوي بيت، از اين آرايه ي شاعرانه – كه نوعي تناقض است – پديد مي آيد. اين آرايه را تناقض (پارادوكس) مي ناميم.
در مثال دوم ، واژه هاي «ساكن» و «روان» هر يك دو بار بكار رفته است . اين دو واژه ضد يكديگرو به تعبيري دقيق متناقض اند. يعني بود يكي بدون ترديدف نبود ديگري را در پي خواهد داشت اما شاعر در مصراع دوم با اين دو واژه چه كرده است.«روان» را صفت «ساكن» قرارداده و هنرمندانه مخاطب خويش را اقناع كرده است كه امري را كه عقلاً غيرممكن به نظ مي رسد، بپذيرد. اين آرايه ي هنرمندانه ذهن مخاطب را درگير مي كند و به كاوش وا مي دارد.به اين ترتيب، تلاش ذهني لذت بيشتري را عايد خواننده خواهد كرد.
در مثال سوم، شما با تركيب «فرياد بي صدا» رو به رو مي شويد.
تناقض (پارادوكس): آوردن دو واژه يا دو معني متناقض است در كلام، به گونه اي كه آفريننده ي زيبايي باشد. زيبايي تناقض در اين است كه تركيب سخن به گونه اي باشد كه تناقض منطقي آن از قدرت اقناع ذهني و زيبايي آن نكاهد.
|
حس آميزي
|
|
ببين چه مي گويم.
خبر تلخي بود.
بود بهبود ز اوضاع جهان مي شنوم/
شادي آورد گل و باد صبا شاد آمد
گوينده از شما مي خواهد كه سخن و گفته ي او را ببينيد، يعني به جاي شنيدن ، سخن او را ببينيد. اين آميختن دو حس را با يك ديگر «حس آميزي» گويند.
ما بو را از طريق حس بويايي و با بيني احساس مي كنيم اما شعر اين دو حس را با يكديگر آميخته و اين از عوامل ايجاد موسيقي معنوي در شعر اوست.
حس آميزي : آميختن دو يا چند حس است در كلام، به گونه اي كه با ايجاد موسيقي معنوي به تأثير سخن بيفزايد و سبب زيباي آن شود.
|
|
1 – تناقض را تعريف كنيد؟
آوردن دو واژه يا دو معني متناقض است در كلام به گونه اي كه آفريننده ي زيبايي باشد.
2 – حس آميزي را تعريف كنيد؟
آميختن دو يا چند حس است در كلام به گونه اي كه با ايجاد موسيقي معنوي به تأثير سخن بيفزايد.
3 – زيبايي تناقض در چيست؟
در اين است كه تركيب سخن به گونه اي باشد كه تناقض منطقي آن از قدرت اقناع ذهني و زيبايي آن نكاهد.
4 – موسيقي معنوي بيت از كدام آرايه پديد مي آيد؟
حس آميزي
5 – نام ديگر تناقض چيست؟
پارادوكس
|
