اوزان دوري :
وزن دوري يا متناوب، وزني است که هر مصرع آن از دو قسمت تشکيل مي
شود و قسمت دوم، تکرار قسمت اول است.
مانند :
مفتعلن فاعلن // مفتعلن فاعلن
|
بار غمت |
مي کشم |
وز همه ي |
عالم خوشم |
|
—ÈÈ
— |
È—— |
È—
È— |
—È— |
|
گر نکند |
التفات |
يا نکند |
احترام |
مشخصات اوزان دوري :
1 -
بعد از پاره ي اول هر مصراع وقفه يا مکش بالقوه يا بالفعل هست.
2 -
وزن دوري از ارکان متناوب درست مي شود نه از تکرار يک رکن.
3 -
هجاهاي پاياني نيم مصراع هاي اول ( مثل هجاهاي پاياني مصراع ها )
هميشه بلند است اما به جاي آن مي تواند هجاي کشيده يا کوتاه
بيايد به عبارت ديگر هجاي کشيده يا کوتاه در پايان نيم مصراع هاي
اوزان دوري برابر با هجاي بلند است لذا هميشه آن را با علامت
هجاي بلند نشان مي دهيم.
4 -
هجاهاي هر مصراع ( اعم از کوتاه يا بلند ) زوج است و معمولاً هر
نيم مصراع هفت يا پنج هجا دارد.
- تعداد اوزان دوري زياد است اما سه تا از آنها جزء پرکاربرد
ترين اوزان محسوب مي شود:
1 - مفتعلن فاعلن / / مفتعلن فاعلن :
ماه بر آمد به صبح چون دم ماهي ز آب
2 - مستفعلن فعولن / / مستفعلن فعولن :
در دا که راز پنهان خواهد شد آشکارا
3 - مستفعلن مفعولن / / مستفعل مفعولن :
درياب ضعيفان را در وقت توانايي
کاربرد دو وزن دوري زير نيز زياد است:
1 – مستفعلن فع
/ /
مستفعلن فع
( =
فع لن فعولن / / فع لن فعولن
)
مثال :
چندان که گفتم غم با طبيبان درمان نکردند مسکين غريبان
2 - مفاعلن فاعلن / / مفاعلن فاعلن
مثال :
جهان فرتوت باز، جواني از سر گرفت به سر ز ياقوت سرخ، شقايق
افسر گرفت
وزن رباعي :
از خوش ترين اوزان شعر فارسي است. يکي از عروض دانان اصل وزن
رباعي را به صورت منظم « مستفعلُ
مستفعلُ مستفعلُ فع » مي داند که داراي يک گونه ي
اصلي نيز هست.
— —
È
È
— —
È
È
— —
È
È
—
اوزان مثنوي :
از تمام اوزان شعر فارسي، تنها هفت وزن جهت سرودن مثنوي هاي مهم
استفاده شده است.
1 – فعولن فعولن فعولن فعل
¬
وزن حماسي و رزمي است
مانند : شاهنامه فردوسي
2 – مفاعيلن مفاعيلن فعولن
¬
مناسب داستانهاي عاشقانه است
مانند : ويس و رامين
3 – فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
¬
مناسب مضامين پند آميز و عارفانه است
مانند : مثنوي مولوي
و منطق الطير عطار
4 – مفتعلن مفتعلن مفتعل ( فاعلن )
¬
گر چه به قول نيما يوشيج تند و رقص آور
است و مناسبتي با معاني پند و حکمت ندارد اما نظامي مخزن الاسرار
را که در معاني پند و حکمت است در اين وزن سروده است.
5 – فاعلاتن مفاعلن فعلن
¬
وزني شاد و نسبتا ضربي است
مانند : هفت پيکر نظامي
6- فعلاتن فعلاتن فعلن
¬
وزني پند اميز و پنهاني است مانند
: سبحة الابرار جامي
7 – مفعول مفاعلن فعولن
¬
هماهنگي محتوا و وزن :
عدم مطابقت وزن و مصون بيشتر به علت آن است که شعر از دل بر
نخواسته است. شاعر توانا هميشه وزن شعرش با محتوا مطابقت دارد
اين مطابقت لازم است و بر حسن تاثير شعر بسيار مي افزايد .
خودآزمايي درس هشتم :
1 – وزن دوري چيست؟
وزن دوري يا متناوب وزني است که هر مصراع آن از دو قسمت تشکيل مي
شود و قسمت دوم , تکرار قسمت اول است .
2 – منطق الطير عطار و مثنوي مولوي بر چه وزني سروده شده است؟
فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن که مناسب مضامين پند آميز و عارفانه
است.
3 – وزن بيت زير را پيدا کنيد و اگر دوري است مشخص کنيد و دليل
دوري بودن آن را بيان نماييد.
- روي تو چون نو بهار جلوه گري مي کند زلف تو چون
روزگار پرده دري مي کند
