ابتدا شعر را تقطيع هجايي مي کنيم سپس هجاها را به صورتي که نظم آن ها مشخص شود ( با خط عمودي پر رنگ تري ) به اجزاي 3 يا 4 هجايي تقسيم مي کنيم. آن گاه با مراجعه به ارکان معادل آن اجزا را زيرش مي نويسيم.

مثال :  اگر هجاها ي شعر زير را به صورت چهار تا « È  —  —  » تقسيم کنيم با مراجعه به ارکان مي بينيم که معادل  « È  —  —  »  رکن فعولن  است  که آن را زير هر  « È  —  —  »   مي نويسيم:

اختيارات شاعري :

شاعر در سرودن شعر اختياراتي دارد که به ضرورت از آن ها استفاده مي کند و بر دو گونه است :     1 – اختيارات زباني                 2 – اختيارات وزني

 

 

1 – اختيارات زباني 

در هر زباني بعضي کلمات داراي دو يا چند تلفظ هستند و گوينده اختيار دارد هر کدام را که مي خواهد به کار ببرد و بر دو نوع است:

 

1 -  امکان حذف همزه  : اگر قبل از همزه آغاز هجا حرف صامتي بيايد همزه را مي توان حذف کرد.   

مثلاً :  «  در آن »  را بگوييم  « دران »

               —  —                    È   —

 

2 – تغيير کميت مصوت ها :  شاعر در موارد خاص مختار است که به ضرورت وزن شعر، مصوت کوتاه را بلند و يا مصوت بلند را کوتاه تلفظ کند.

الف -  بلند تلفظ کردن مصوت هاي کوتاه : مصوت کوتاه پايان کلمه کسره ي اضافه و « و »  عطف را مي توان بلند حساب کرد مثلاً : « تُ ، È » را بگوييم « تُ ، — ».

 

ب  - کوتاه تلفظ کردن مصوت هاي بلند :  هرگاه کلمه اي به مصوت  و  يا  ي  ختم شده باشد و پس از آن مصوت ديگري آمده باشد، شاعر اختيار دارد که اين دو را کوتاه تلفظ کند و صامت   ي   را ميان در مصوت بياورد که آن را  ي  ميانجي  مي نامند.

 

مثال: براي کوتاه تلفظ کردن مصوت  بلند  « و » :  و  +  ي ميانجي + مصوت. 

خود آزمايي درس پنجم :

1 – مصوت هاي کوتاه را در چه صورت مي توان کشيده تلفظ کرد و مصوت هاي بلند را در چه صورت کوتاه؟

پاسخ : اگر مصوت کوتاه در پايان کلمه باشد همچنين کسره ي اضافه و   « و » عطف را مي توان کشيده تلفظ کرد و مصوت بلند « و » يا « ي » را اگر در پايان کلمه اي باشد و پس از آن، مصوت ديگري آمده باشد، مي توان کوتاه تلفظ کرد.

 

 

2 -  تقطيع مثال هاي زير به صورتي که بين دو هلال تقطيع شده است با کدام اختيارات شاعري مطابقت دارد؟                 

  نواي ني  (  =  È   —   —  —   ) پاسخ : اختيار زباني بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه کسره ي اضافه

 

 تو گفتي ( =  —   —  —   )  پاسخ : اختيار زباني بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه ضمه ي       « تُ»

 

بهانه ( = È   —   —  )  پاسخ : اختيار زباني بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه پايان کلمه

 

شب و روز (   = È   —   — È  )   پاسخ : اختيار زباني کشش واو عطف

 

 

3 -  پس از تقطيع هجايي ابيات زير، هجاهاي معادل در دو مصراع يک بيت را مقايسه کنيد و اگر اختلافي هست تعيين کنيد از چه اختيارات زباني استفاده شده است؟

– چو خواهي که نامت بُوَد جاودان                         مکن نام نيک بزرگان نهان

              فعولن،                        فعولن،                        فعولن،                    فعل

در هجاي ششم مصراع دوم کسر هي اضافه کشيده تلفظ شده است

 ( = بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه )

 

–   چو تو خود کني اختر خويش را بد                 مدار از فلک چشم، نيک اختري را

 

پاسخ :

 

چُ	تُ	خُد	کُ	ني	اَخ	تَ	ر	خي	ش	را	بَد
È	È—	—	È	—	—	È	È—	È	—	—
مَ	دا	رَز	فلک	چَش	م	ني	کخ	تَ	ري	را

          فعولن،                فعولن،                     فعولن،                    فعولن

·  کشش صداي ضمه در هجاي دوم مصراع اول

 ·  کشش کسره ي اضافه در هجاي هشتم مصراع اول

·  کشش کسره ي اضافه در هجاي هشتم مصراع اول

·  حذف همزه از کلمه ي « از » در هجاي سوم مصراع دوم و از کلمه ي « اختر » در هجاي نهم مصراع دوم.

 

	1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15
	6