بخش دوم : عروض ( وزن شعر )

 – حرف :  در بخش ( 1 ) توضيح داده شده است فقط تبصره ها ذکر مي گردد.

 

تبصره 1 :  چون هر مصوت بلند تقريباً دو برابر مصوت کوتاه تلفظ مي شود، در وزن شعر دو حرف به حساب مي آيد. اما مصوت کوتاه برابر يک حرف است.

مثالاً :  «  ما »  ¬  سه حرف : م +  مصوت بلند « ا » که دو حرف به حساب مي آيد.

سرد ¬   چهار حرف :    س +   َ    + ر  + د

تبصره ي 2 -   « ا » ،  « و » ،  « ي » در صورتي دو حرف به حساب مي آيند که دومين حرف  هجا باشد.

 

– هجا :  هجا ( بخش ) يک واحد گفتار است که با هر ضربه اي هواي ريه به بيرون رانده مي شود.

انواع هجاهاي فارسي :      1 -  هجاي کوتاه             2 – هجاي بلند            3 – هجاي کشيده

 

هجاي کوتاه :  داراي 2 حرف است با علامت  È  مانند  : کلمات   ن َ  (  نه )،  ت ُ ( تو )

 

هجاي بلند  :   داراي 3 حرف است با علامت   —    مانند کلمات :  سر – پا

 

هجاي کشيده  :   داراي 4 يا 5 حرف است با علامت    —   È   مانند کلمات  نرم، سرد

 

تبصره ها:                                                                                                                        

 

1 – هرگاه  « ن »  بعد از مصوت بلند و در يک هجا ( بخش ) قرار بگيرد به حساب نمي آيد.

 

مانند : جان = جا، خون = خو، اما اگر به هجاي بعد منتقل گردد به حساب مي آيد.

 

2 -  « آ »   در وزن شعر سه حرف، همزه + مصوت بلند « ا » است.

 

وزن :  وزن شعر عبارت است از نظمي در اصوات گفتار.

 

عروض : علمي است که از قواعد تعيين و طبقه بندي اوزان شعر بحث مي کند.

 

واحد وزن : واحد وزن در شعر فارسي  مصراع و در شعر عرب بيت است اما در نام گذاري اوزان شعر فارسي طبق سنت واحد وزن را بيت مي گويند.

 

قواعد تعيين وزن :  براي تعيين وزن يک شعر، چهار قاعده را بايد به کار برد:

 

1 – درست خواندن شعر و درست نوشتن آن

2 – تقطيع هجايي

3 – تقطيع به ارکان

4 – اختيارات شاعري

 

درست خواندن شعر و درست نوشتن آن ( استفاده از خط عروضي )

براي پيدا کردن وزن يک شعر نخست آن را بايد دقيقاً روان و فصيح خواند و پس از اين بايد عين تلفظ را واضح بنويسيم که اين خط ( خط به صورت ملفوظ ) خط عروضي ناميده مي شود.

مانند:

طاعت آن نيست که بر خاک نهي پيشاني         صدق پيش آر که اخلاص به پيشاني نيست

وقتي درست بخوانيم  « طاعت آن » به صورت « طاعتان »  و « پيش آر » به صورت « پيشار»   تلفظ  مي شود.

 

در نوشتن شعر به خط عروضي رعايت چند نکته لازم است :

1 –  اگر در فصيح خواندن شعر، همزه ي آغاز هجا ( وقتي قبل از آن صامتي باشد )، تلفظ نشود، در خط نيز همزه را بايد حذف کره چنان که در شعر فوق « طاعت آن »  با حذف همزه به صورت « طاعتان »  تلفظ مي شود.

 

2 –   در خط عروضي بايد حرکات ( مصوت هاي کوتاه ) گذاشته شود.

3 –  حروفي که در خط هست اما به تلفظ در نمي آيد در خط عروضي حذف مي شود.

 مثلاً :      خويش    ¬   خيش        نوشته مي شود.

 

4 – مصوت، دومين حرف هر هجاست، لذا حروف « و » ، « ا » ، « ي » فقط وقتي دومين حرف هجا باشند مصوت هستند و دو حرف به حساب مي آيند. مانند: سار

 

5 –   حرفي که مشدد تلفظ مي گردد بايد به صورت دو حرف نوشته شود مانند « عزت »  که بايد به صورت «  عززت »  نوشته شود.

 

 

تقطيع هجايي :

منظور از تقطيع هجايي مشخص کردن هجاهاي شعر اعم از کوتاه، بلند و کشيده است. براي اين کار ابتدا بايد هجاهاي شعر را به دقت جدا و مرز هجا را با خط عمودي کوتاهي مشخص کرد. دقت شود که به تعداد مصوت ها هجا وجود دارد. ضمناً هجاهاي کشيده بايد با خط عمودي به يک هجاي بلند ( سه حرف اول ) و يک  هجاي کوتاه ( يک يا دو حرف بعد ) تقسيم شوند. پس علامت هر هجا زير آن آورده شود.

 

مثال:

مرنجان دلم را که اين مرغ وحشي            ز بامي که برخواست مشکل نشيند

 

م َ	رَ ن	جا ن	د ِ	لَم	را	کِ	اين	مُر	غِ	وَح	شي
È	—	—	È	—	—	È	—	—	È	—	—
زِ	با	مي	کِ	بر	خا	ست	مُش	کل	نِ	شي	نَد

نکته :

 –  هجاي پاياني اوزان شعر فارسي هميشه بلند (  —  )  است.

–  حرکات ( مصوت هاي کوتاه ) مانند ديگر حروف هستند؛ اما هر مصوت بلند دو حرف به حساب مي آيد. هم چنين «  ن » ساکن بعد از مصوت بلند در يک جا حساب نمي شود.

 

 

خود آزمايي درس سوم :

 

1 –  « ا ، و ، ي » بايد حرف چندم هجا باشند تا به صورت مصوت بلند تلفظ گردند و دو حرف حساب شوند؟                        پاسخ: بايد دومين حرف هجا باشند.

 

2 – واژه هاي زير را با خط عروضي بنويسيد و مرز هر کدام از واژه ها را که بيش از يک هجا دارد مشخص کنيد:

خويشتن، بنفشه، دقت، پشتوانه، معلم

                     

پاسخ:    خويشتن     ¬     خيشتن  ¬    خي  ô  ش ô  تن

             بنفشه        ¬      بَنَفشِ    ¬    بَ    ô نَف  ô شِ

             دقت           ¬       دِققت     ¬    دِق    ô قَت

             پشتوانه      ¬      پشتوانِ    ¬    پُش   ô ت  ô وا  ô ن ِ

                معلم            ¬      معللم   ¬    مُ  ô عل  ô لِم

 

3 – ابيات زير را درست بخوانيد و با خط عروضي بنويسيد سپس مرز هجاها را مشخص کنيد و زير هر هجا علامت آن را بگذاريد:

     – هم قصه نا نموده داني                           هم نامه ي نا نوشته خواني

 

پاسخ:

–   خدايا ! به خواري مران از درم            که صورت نبندد دري ديگرم

 

خُ	دا	يا	بِ	خا	ري	مَ	را	نُز	دَ	رَم
È	—	—	È	—	—	È	—	—	È	—
کِ	صو	رَت	نَ	بَن	دَد	دَ	ري	دي	گَ	رَم

 

	1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15
	4