- مثنوي مولوي :
جلال
الدين محمد صاحب کتاب عظيم مثنوي معنوي در حدود 604 هجري
در بلخ متولد شد. در کودکي به اتفاق پدر به قونيه مي رود و در آن
جا، رحل اقامت مي افکند. اما در سال 642 وقتي شمس تبريزي
به قونيه مي آيد و با او برخورد مي کند، انقلابي در روح او به
وجود مي آيد و به کلي دگرگون مي شود. بعد از غيبت شمس، صلاح
الدين زرکوب دل مولانا را مي ربايد و پس از او حسام الدين چلپي.
شيفتگي به همين حسام الدين است که باعث خلق مثنوي کبير بزرگ ترين
اثر عرفاني و انساني مي شود. مثنوي معنوي در شش دفتر سروده شده و
در حدود بيست و شش هزار بيت است.
مثنوي را قرآن عجم گفته اند، زيرا در اين کتاب نزديک 745
حديث نبوي تفسير شده و 528 آيه از آيات قرآن به طريق
اشاره يا به تصريح در آن آمده است. مبناي اين کتاب بر حکايت و
تمثيل است، حکايت هايي به شيوه داستان در داستان.
مثنوي با داستان « ني » آغاز مي شود « ني » در واقع روح سرگشته و
حيران اوست که از اصل خود جدا مانده و آرزوي بازگشت بدان اصل را
دارد و ناله ي او ناله ي روحي سرگردان و جوياي اصل است.
علاوه بر دو منبع اصلي قرآن و حديث
مولوي در داستان هاي مثنوي از کتاب هاي ديگري مانند کليله و
دمنه، آثار سنايي و عطار و نظامي و حتي از زبان عوام بهره جسته
است.
مولوي در مثنوي زبان اديبانه به کار نمي گيرد و از آن دوري مي
گزيند و حتي قافيه پردازي را مانع فکر و انديشه ي خود مي داند.
آنچه در شعر مولوي اهميت و جلوه دارد فکر و معنويت و عشق است.
در مثنوي طبيعت جلوه گاه خداست. در سراسر کاينات جز خدا هيچ نيست
و انسان نيز همه جا با طبيعت با اشياء و کاينات مي آميزد و اتحاد
و اتصال مي يابد.
- غزليات حافظ :
حافظ بزرگ ترين غزل سراي قرن هشتم است. وي در اوايل قرن هشتم
يعني به سال 726 هجري در شيراز به دنيا آمد و در اواخر آن
قرن يعني 791 درگذشت. در تمام مدت زندگي در شيراز مي ماند
و جز براي يکي دو مسافرت کوتاه شيراز را ترک نمي کند.
وي هم حافظ قرآن است و هم عالم و فيلسوف زمان با اين همه براي
حافظ هيچ چيز مثل شعر و دنياي انديشه هاي شاعرانه، جاذبه و کشش
ندارد.
شعر حافظ :
ستايش آزادگي است و همين آزادگي است که او را به لقب « رند »
معروف کرده است و شعر او را « رندانه » مي خوانند.
سبک شعر حافظ هر چند از لحاظ تقسيمات کلي بايد از خصايص سبک
عراقي برخوردار باشد، اما مي توان سبک او را سبک خاص حافظ يا «
سبک والا » خواند. در غزليات حافظ گذشته از اشارات فراوان به
آيات قرآن و احاديث نبوي و روايات و داستان هاي ملي و اساطير
ايراني و سامي بلاغت کلام و هنر تلفيق و ترکيب کلمات و آفرينش
هاي هنري و تصويرهاي بي نظير و صنايع معنوي، خاصه ايجاز و ايهام،
شعر حافظ را به عالي ترين مرتبه ي خود سوق مي دهد.
وزن در شعر حافظ :
در ميان
غزليات حافظ هرگز با وزني خشن و سنگين و نامتناسب برخورد نمي
کنيم غالباً وزن ها نرم است و ميان آن با معني و محتوا تناسب
کامل وجود دارد.
- صائب تبريزي :
در دوره ي صفويه شايد هيچ شاعري به اندازه ي صائب نتوانسته است
در شعر مضمون آفريني کند و شيوه اي نو چه از جهت محتوا چه از
لحاظ ترکيب کلمات و شکل ظاهري شعر و تعبيرات و تشبيهات بيافريند.
از اين رو صائب را مي توان نماينده ي واقعي شعر دوره ي صفويه و
سبک هنري دانست. او در قالب هاي گوناگون شعر مي سرايد اما غزل را
بيش از انواع ديگر مي پسندد.
خود آزمايي درس سيزدهم :
1 – چه عاملي باعث دگرگون شدن احوال مولوي مي شود؟
ملاقات با شمس تبريزي
2 – مثنوي مولوي چند دفتر است و مولوي در سرودن آن چه منابع و
مأخذي را در نظر داشته است؟
شش دفتر است و مولوي در سرودن آن از دو منبع عمده ي « قرآن » و «
حديث » و در کنار اين دو منبع، از « آثار نظامي و عطار و سنايي
»، « کليله و دمنه » و نيز داستان هايي که در زبان عوام رايج
بوده بهره برده است.
3 - در شعر حافظ « محتسب » کيست و چرا حافظ با او سر ناسازگاري
داشته است؟
منظور از محتسب، امير مبارزالدين است زيرا او با غلبه ي بر فارس،
شهر را ميان رعب و وحشت و خشونت و تعصب غرقه مي سازد، حافظ بر
نمي تابد و دنياي ساخته ي مبارز الدين را دنيايي سرد و خشن مي
بيند و به رد و انکار آن مي پردازد و با ريا و تزوير و عوام
فريبي و دروغ و دورويي که زاده حکومت محتسب است به مبارزه بر مي
خيزد.
4 – چه تازگي هايي در شعر صائب مي توان ديد؟
مضمون آفريني تازگي دارد، به خصوص در غزل و همچنين در خلق مضامين
بکر و نازک خيالي و ساختن تشبيهات و استعارات و کنايات تازه و
تمثيل و ارسال المثل و هم آوردن الفاظ عاميانه و معمولي و گاه
پيش پا افتاده و افکار و انديشه هاي عاميانه.
5 - کدام يک از قالب هاي شعري بيش
تر مورد توجه صائب بوده است؟
غزل
